Mùa hè năm nay Sần Củi lại đi coi thảo quả trong khu rừng Chim Công. Năm nào cũng phải cử người đi coi, vì nó mang lại một nguồn lợi rất lớn cho hợp tác xã, hàng vạn đồng mỗi năm.

Không phải là đi coi chim công, nó chỉ ăn vài bông hoa thôi, mà coi cái anh lợn rừng. Chúng vào rừng thảo quả để tránh nắng. Ở đấy ẩm ướt lắm, và ăn quả non, cây non; không những thế mà còn đằm bùn, cọ mình quần nát hàng đám cây lớn để thỏa cái tính hung hãn, man rợ.

Thảo quả là một đặc sản quý của vùng cao này. Quả nó dùng làm thuốc, đồ gia vị và cất dầu hương liệu.

Sần Củi vừa đi vừa thổi khèn bè vang cả rừng. Tiếng khèn chạy lùng quanh thung lũng, lần theo các sườn núi rồi về chỗ người thổi như luyến tiếc không muốn rời. Tiếng khèn nhởn nhơ như con bê non vờn quanh mẹ trên bãi cỏ non.

Đây không phải là lần đầu tiên Sần Củi đi. Mỗi năm nghỉ học thì đi coi ba tháng hè. Hợp tác xã yêu cầu các em học sinh giúp để bà con làm việc khác. Năm kia hợp tác xã yêu cầu Sần Củi và A Cở - hai học sinh của trường bổ túc công nông tỉnh đi coi. Hai cậu chần chừ không muốn đi.

- Thầy giáo bảo tôi về giúp gia đình và ôn bài chứ!

- Hết hè, về trường không thuộc bài, ai chịu phạt cho tôi?

Bác chủ nhiệm hợp tác xã hiền từ, vuốt chòm râu phơ phất cười hà hà và khoát tay:

- Các cháu ơi! Hợp tác xã là nhà. Hợp tác giàu thì gia đình no ấm. Giúp hợp tác là giúp cho chính mình đấy. Lên rừng các cháu nằm mà ôn bài, thỉnh thoảng đi tuần một vòng, gặp lợn thì các cháu bắn đuổi; gặp chim công múa thì các cháu xem!

A Cở thở dài:

- Nhưng mà buồn lắm! Xa nhà tám, chín tháng, nay chỉ thích ở nhà chơi đánh quay với các em và đi địu nước, thồ củi cho mẹ thôi!

- Ồ, không lo, cháu à! Các cháu đi xa, cha mẹ các cháu vẫn làm được việc đó cơ mà. Hơn nữa các cháu đi coi, bác còn chi công điểm cho các cháu nữa!

- Bác cho mấy điểm?

- Năm điểm một ngày!

- Ít quá! - A Cở kêu lên. - Ở trường một bài học cháu còn được mười điểm cơ!

- Cháu ơi, cái đầu cháu còn hẹp như cái giường cưới của người Mèo(*) ta, chưa rộng như rừng, chưa dài như suối đâu! Sao lại so hai điểm đó với nhau được!

Bàn mãi, cuối cùng hai cậu đi coi, đến nay đã được hai, ba vụ và đã thành nghiện. Nhưng năm nay A Cở ốm, chỉ còn Sần Củi đi.

Chẳng mấy chốc đã đến khu rừng Chim Công. Đây là khu rừng nằm trong thung lũng dãy Ngũ Chỉ Sơn. Năm tháp núi đứng sắp hàng như một quả phật thủ bày trên mâm ngũ quả. Màu đá núi xanh sẫm ẩm ướt. Mùa đông, mây bọc lấy núi không lúc nào ngơi. Mùa hè đến, Ngũ Chỉ Sơn cựa mình, mây mù đứt chân bay bổng lên cao, núi lộ mình ra hong nắng. Chuối rừng lắc lư ca hát với cái môi hoa đỏ thắm. Thảo quả tung lá lên vờn mãi không thôi.

Chung quanh rừng núi đá bao bọc, chỉ có một con đường hẻm đi vào và phải vượt qua một cái quèn tương đối cao. Đất trong rừng bằng phẳng, ẩm thấp. Lá khô và mùn phủ dày hàng thước, chân người bước lên là lún và một thứ nước đen đen đặc quánh xèo xèo sủi lên.

Trước kia đây là rừng thảo quả tự nhiên. Nay được hợp tác xã chăm nom và trồng ra khắp cả thung lũng.

Mùa hè đến là thảo quả ra hoa, tỏa mùi thơm cay nồng. Như say mùi hoa thơm, chim công đàn đàn lũ lũ từ trên các triền núi cao, các thung lũng xung quanh kéo về đây để nhảy múa và ăn hoa thảo quả. Có lẽ vì vậy mà dân bản đây gọi khu rừng ấy là khu rừng Chim Công.

Chim công đi với nhau từng đôi một. Sau khi chọn một miếng đất bằng phẳng và quang cây ở giữa rừng thảo quả là chúng rủ nhau năm, sáu đôi nhảy múa.

Những con công trống có bộ lông sặc sỡ sắc màu tím, lam, chàm, đỏ... và ở ngực lấm tấm những điểm vàng múa lượn quanh các con mái. Nó xoè cánh ra, vươn cổ dài về phía trước, rồi từ từ uốn cong lại, ngả xuống phía sau, chân nhún nha nhún nhảy làm duyên. Cái đuôi thì lúc nào cũng xoè ra và giương lên như một cánh buồm với đủ sắc màu đẹp nhất, đậm nhất. Có lúc cái đuôi vẫy lên, vẫy xuống cho những cái lông dài nhất thướt tha uốn sóng vồng vồng phơi cái mặt nguyệt long lanh luôn biến màu dưới nắng. Đỉnh đầu nó có một cái mào nhô lên cao cao. Giữa mào cũng điểm cái mặt nguyệt thần kỳ, giống như viên kim cương dát mỏng nạm vào và hướng về phía trước như cái lá đề ở mũ các quan võ thời xưa, tôn thêm cái đẹp bệ vệ, trang trọng.

Sau khi múa xong một bài, nó nghiêng nghiêng cái đầu nhún chân chạy và kêu lên riu riu. Con mái mớm cho nó một bông hoa thảo quả thơm lừng. Nó vội vàng tớp lấy và mắt lim dim lặng người đi. Ai muốn bắt chim công về nuôi là người ta bắt lúc này, chỉ việc chạy lại vồ, vì nó có thể đứng lặng hàng giờ.

Nhìn con công lúc này người ta dễ nhầm hoặc hoang mang giữa hư và thực tưởng nhu nó không phải một động vật, mà là một tác phẩm nghệ thuật do một nghệ sĩ thiên tài tưởng tượng ra để làm thần tượng về sự đẹp của loài chim.

Những ngày đi xa, Sần Củi cứ mang mãi trong lòng kỷ niệm êm đẹp và sâu sắc đó của quê hương. Quê hương ơi! Quê hương là từ những cái rất cụ thể như thế. Không lăn lộn vào thực tế của địa phương thì Sần Củi sao hiểu được quê mình! Thảo quả và chim công, những tiếng rất đơn giản mà, dà ôi, biết bao âu yếm, trìu mến và thân thiết.

Từ đó Sần Củi trở nên say mê, hễ hè về là xin đi coi thảo quả. Bao nhiêu lần Sần Củi ngồi trên lều coi nương xem chim công múa. Xem mãi mà không biết chán. Mỗi con múa mỗi kiểu. Mỗi lúc múa mỗi bài khác nhau. Xem chim công múa là nỗi buồn phiền, ưu tư trong lòng tan biến.

Con chim công, con chim của niềm vui ấy đang sinh sôi nảy nở đem lại nguồn vui cho mọi người. Dân bản ở đây, những người lương thiện không ai nỡ bắt chim công để ăn thịt. Ai cũng trân trọng, thương yêu.

Mùa hè năm xưa Sần Củi nấp trong một khóm thảo quả và chộp được một chú công trống to sụ để làm quà cho bố về phép thăm nhà. Bố Sần Củi đi bộ đội đã hơn mười năm, ít về thăm nhà lắm, thời chiến về càng ít nữa. Bố Sần Củi ở đơn vị pháo binh bảo vệ thủ đô, nhân tiện đi công tác qua nhà ghé thăm chứ cũng chẳng phải là phép. Con chim công nằm trên tay bố ngoan ngoãn và thơ ngây, hai mắt long lanh nhấp nhánh như cười.

Sần Củi hỏi bố:

- Các chú bộ đội ở với bố có thích chim công không, bố à?

- Có chứ!

- Vậy bố mang con chim công đi nuôi cho các chú bộ đội vui để đánh được nhiều Mỹ nhé!

Sần Củi nói mãi, nói mãi, bố mới mang chim công đi và đến nay nó đã sống với đơn vị bộ đội hai năm. Con chim hạnh phúc quá! Con chim đã được về thủ đô, còn Sần Củi thì chờ mãi mà chưa có dịp. Bố thì cứ an ủi:

- Trước mắt con học tốt đã! Đánh Mỹ xong, bố sẽ đưa con đi thăm thủ đô và học ở đó, nếu như con học giỏi!

Bao giờ đánh Mỹ xong nhỉ? Cái thằng Mỹ ác quá làm cách quãng cả niềm vui. Nhiều đêm Sần Củi trằn trọc suy nghĩ: Đánh Mỹ xong hoàn toàn, mình sẽ về quê mang chim công đi khắp nơi trong nước để đem lại niềm vui và sự đẹp cho mọi người.

*

Sần Củi bước vào lều coi thảo quả. Mái lều mới lợp năm ngoái mà năm nay đã mòn vẹt cả. Những tấm tranh mục, mòn trơ xương như cái chổi trúc. Sàn lều đã ọp ẹp lắm. Ngày mai phải làm lại.

Sần Củi dựa súng hỏa mai vào vách lều, treo nắm cơm lên cao rồi xách súng đi thảo một lượt vòng quanh rừng xem đã có dấu chân lợn rừng về chưa. Vừa đi được mấy bước, tự nhiên thấy chim công bay nháo nhác và kêu thất thanh, mỗi con bay mỗi nơi tán loạn. Chim công ở đây dạn người. Hôm nay sao khác vậy? Hẳn có điều không lành! Những năm xưa hai bố con Sần Củi thường vào rừng săn, bố thường dạy cho Sần Củi thói quen nhận xét nhanh và chính xác về sự thay đổi hoặc sự việc xảy ra trong rừng, dù là một việc nhỏ, một mẩu đất mới, một dấu chân in không rõ, một lá cây mới gẫy...

Sần Củi vừa đi vừa suy nghĩ và để ý xem xét chung quanh. Đến chỗ chim công hay múa mọi khi, thấy lông nó vung vãi ra một đám đất lớn. Đúng rồi! Có con vật nào đó bắt chim ăn thịt! Nếu là người thì chắc chắn là kẻ gian. Hèn nào thấy người là chim công sợ bay táo tác. Cầm những cái lông đuôi lên, từng cái mặt nguyệt sáng lên lung linh, tưởng như từ đấy đang phát ra những quầng sáng màu cầu vồng, thấy xót xa đứt ruột.

Đi thêm một đoạn nữa đến khoảnh đất mềm, thấy ngay những vết chân thú in chi chít. Vết này chắc là chân cầy giông hoặc cầy vòi. Nhìn kỹ, thấy có thêm rất nhiều hình lá cây in trên đất. Quái lạ, sao lá cây lại in trên đất mềm nhiều và đều đặn đến thế? Thôi được, dù sao kẻ thù của chim công cũng phải bị tiêu diệt. Dứt khoát là như thế, cái lũ tàn bạo này!

Đêm xuống nhanh như một dòng nước lũ. Mùa hè ở vùng cao, nhất là trong các thung lũng đêm xuống thường nhanh như vậy. Sương mù uể oải sau một ngày rong chơi, giờ cứ ùa nhau xuống thung lũng, đậu lên tàn cây mà ngủ. Cả khu rừng tối sầm lại, rồi tất cả xung quanh chỉ còn màu trắng đục của sương mù nặng hạt.

Lẽ ra có thể về sớm hơn, nhưng Sần Củi còn mải làm cái bẫy để gài súng diệt kẻ thù cho chim công

Qua đỉnh quèn, nhìn về bản Hmông yêu quý đã thấy nhà nhà lên đèn. Ánh đèn ở xa nhấp nháy trong đêm như một giọt thủy ngân lăn dưới nắng. Nơi ấy cả hợp tác xã đang sống đầm ấm, yên vui đợi chờ một mùa thu hoạch tốt lành. Nơi ấy mẹ và các em đang nóng lòng chờ Sần Củi về ăn cơm.

Sần Củi rất thương mẹ. Mẹ còn phải vất vả nhiều để nuôi các em nhỏ đi học. Có Sần Củi là lớn thì lại đi học xa miết. Năm nay hết lớp bảy; ba năm nữa hết lớp mười. Úi chà chà! Lâu quá!

Càng bước nhanh, Sần Củi càng thấy người rạo rực hẳn lên. Khuôn mặt đẹp đẽ nóng ran ran trong đêm vì xúc động. Đôi mắt đen và nhanh vẫn tỉnh táo rõi đường đi và nhìn thấu vào đêm. Một vài con dơi ăn đêm bay phật đi phật lại kêu chen chét ngộ nghĩnh.

Có lẽ do hoa mắt chăng. Sần Củi đứng lại dụi mắt vài lần, lúc nãy đúng có người đi loáng phía trước, rồi nép vào bìa rừng lủi lên phía núi. Đứng định thần và ngẫm nghĩ một chút, tay nắm chắc dao nhọn, tai nghe ngóng, tất cả vẫn im lìm và chỉ có tiếng dơi ăn đêm hốt hoảng. Sần Củi hỏi thật to:

- Ai đấy? Có phải người đi săn không?

Vẫn im lặng. Sần Củi cho là mình hoa mắt, nên lại vui vẻ cho dao vào bao, miệng huýt sáo trở về bản.

Thấy con về, bà mẹ đang ngồi bên chảo cám lợn sôi sình sịch vội mỉm cười đứng lên với tay gác bếp:

- Hình như có thư của bố mày gửi về. Đọc đi, xem thư nói gì!

Bên ánh lửa nhảy nhót trong bếp lò, Sần Củi bóc thư ra đọc và nhớ nhất đoạn nói về chim công: “Bố gửi thư cho gia đình và Sần Củi đây! Bố vẫn khỏe, đơn vị vẫn ở chỗ cũ. Con chim công sáng nào cũng múa. Các chú bộ đội rất vui. Sáng hôm qua bọn Mỹ đánh vào trận địa giữa lúc nó đang múa. Bom gầm đạn réo cũng không làm nó sợ. Vẫn múa, vẫn ngẩng cao cái đầu sặc sỡ sắc màu theo cánh tay người chỉ huy bắn. Ôi chà, nó dũng cảm quá! Cũng chiến đấu như một người chiến sĩ đấy chứ, có phải riêng đâu cái việc đem lại niềm vui, đem lại cái đẹp! Nhưng sau đó một viên bom bi đã làm nó bị thương vào cánh, nhẹ thôi, chú y tá đã chữa cho nó rồi và nó vẫn không hề nghỉ múa, vẫn phục vụ mọi người đều đặn và tận tụy...”

Ái dà! - Sần Củi kêu lên. - Thằng Mỹ cũng ác như con cầy giông, cầy vòi rồi, ăn thịt và giết hại cả chim công!

- Gì ác như cầy giông, cầy vòi đấy? - Có tiếng hỏi từ phía ngoài vọng vào.

Sần Củi đi ra, gặp anh xã đội và bác chủ nhiệm hợp tác đi họp tạt qua vào chơi và hỏi ngay:

- Có phải lúc nãy anh đi trên núi không?

- Không!

- Không biết có phải lúc nãy em hoa mắt hay không, hình như có bóng người đi trước em và lủi vào rừng!

Bác chủ nhiệm chăm chú nghe rồi quay sang anh xã đội:

- Phải cẩn thận với bọn buôn lậu và bọn biệt kích, xã ta gần biên giới lắm!

- À mà em thấy chim công bị giết nhiều lắm, lông vung vãi cả một khoảng. Nhìn kỹ, có cả dấu chân cầy giông, lạ nhất là có nhiều hình lá cây in trên đất!

- Lá cây à? Chắc có chuyện! Để tôi nhắc tổ tuần tra và trực chiến đề phòng. Phải xem lại dấu lá in trên đất đó!

- À này, anh nói với các anh trên đó là trong rừng thảo quả em gài súng rồi, đừng lên!

Sáng hôm sau, trời chưa sáng rõ, Sần Củi đã nắm cơm lên đường và lại mang chiếc khèn bè đi thổi cho vui. A Cở thì vẫn còn ốm.

Vào tới lều, trời vẫn còn nặng sương mù. Một con chim đa đa khắc khoải gáy ngoài xa.

Một lúc sau, sương mù chen nhau bay đi chơi. Rừng cây nhanh chóng hiện ra trong nắng sớm.

Sần Củi vào thẳng chỗ gài súng đêm qua, lòng bồi hồi. Có lẽ súng chưa nổ, cái dây kéo cò vẫn còn căng. Chợt nhớ ra, Sần Củi à lên vui vẻ: Đúng rồi, chim công có đi ăn đêm đâu mà nó ra. Thế thì được, ta cứ ngồi trên lều chờ. Mày bắt chim công là mày chết!

Một vài đôi chim công đã bay chuyền cành đến gần bãi múa. Gió hiu hiu thổi. Những cái đuôi chim công vờn lên như một dải lụa hoa. Uớm đi ướm lại nhiều lần rồi từng con sà xuống bãi múa. Những cái chân đen bóng như sừng cùng những cái mỏ đỏ như son lắc lư đánh nhịp. Chim bắt đầu múa. Nếu không phải nằm im mai phục thì có lẽ Sần Củi đã đứng lên giậm chân múa theo.

Bỗng có cái gì lành lạnh dí vào lưng. Sần Củi quay lại. Một người mặc quần áo đen, đi giày vải, nét mặt dữ tợn, mắt trừng trừng nhìn vào Sần Củi và khẩu súng ngắn của nó đã tì sát vào sườn làm Sần Củi không cựa vào đâu được. Một giọng nặng trịch khẽ gầm lên:

- Im! Kêu tao bắn chết!

Sần Củi tái người đi và hiểu ra tất cả. Nhưng rất nhanh trí, vờ ngạc nhiên reo lên:

- Ơ chú địa chất! Cháu đi coi thảo quả đây mà! Cháu có cơm đây, chú có đói cứ ăn!

- Đúng rồi! Chú là địa chất có việc khẩn. Cháu chỉ đường cho chú qua biên giới, chú sẽ cho cháu tiền!

- Thế sao chú lại dí súng vào cháu?

- À, đùa tí thôi, chú sợ cháu không giúp chú!

- Ai mà cháu chả giúp, cốt là chú cho cháu tiền!

- Có chứ! Mà còn thưởng to nữa!

Tên biệt kích cho súng vào túi và nhồm nhoàm ngốn sạch nắm cơm trong nháy mắt. Chắc hắn đói lắm! Sần Củi nhìn vào đế giày đặt nghiêng của nó thấy có khắc rất nhiều hình lá cây. À, chính thằng này mấy hôm nay đói quá mà bắt chim công ăn thịt rồi. Thế thì mày phải chết thôi, con cầy giông, cầy vòi này ạ! Ta phải nghĩ cách thôi!

- Có hai con đường đi sang biên giới, chú ạ! Một là đường qua bản rồi đi ngược lên; Hai là qua vách đá kia rồi đi lên. Đường này tuy ngắn nhưng rất khó đi! - Sần Củi muốn chỉ cho hắn đi vào chỗ gài súng. - Chú chọn đường nào?

- Qua vách núi kia à? Mày nói láo! Tao tìm mấy hôm liền có thấy đâu! - Tên biệt kích giở giọng.

- Không biết thì không tìm ra chứ sao. Biết thì dễ thôi mà!

- Thế thì mày phải dẫn tao đi! Nghe không?

Sần Củi lo quá. Hướng đó làm gì có lối. Cứ tưởng là bảo thế cho nó đi vào chỗ gài súng. Không ngờ nó khôn thật! Phen này thì một sống, hai chết với mày đây! Được rồi, tao sẵn sàng. Nếu mày có bắn tao thì dân quân và làng xóm nghe thấy tiếng súng lạ, sẽ bủa vây và mày nhất định chết! Quê tao dễ với mọi người, nhưng rất khắt khe với bọn mày đó, cầy giông ơi!

- Được thôi! Chú đưa tiền trước đi! Nhiều nhiều nhá!

- Đến biên giới tao đưa!

Sần Củi đi thẳng vào chỗ chim công hay múa. Trong lòng thấy lo lo và run run, nhất là khi thấy cái dây gài súng thẳng căng hiện ra trước mắt. Sần Củi vẫn tươi cười và kể chuyện liến thoắng:

- Chú xem, quê cháu có đẹp không kìa! Chim công đậu hàng đàn trên cây cao. Ôi chà, đẹp quá!

Sần Củi chỉ tay lên cây, nhưng mắt lại nhìn xuống dây gài súng và nhón chân bước cao vọt qua. Thằng biệt kích không thể không nhìn theo tay chỉ, mắt hếch ngược, chân bước bình thường.

Tiếng nổ vừa tung ra rất to và gọn. Khói mù mịt là Sần Củi lao vụt đi không kịp ngoái cổ lại. Cậu ta chạy thục mạng, mặc cho dây chằng, gai vướng, ngã rồi lại vùng lên vun vút như tên bắn hướng về bản.

Khi các anh công an vũ trang và dân quân băng bó cho nó xong, nó khai: Cả toán nó đã bị bắt, mình nó thoát về đây đã ba ngày để tìm đường qua biên giới. Mấy ngày nay nó đói, phải ăn củ rừng và thịt chim công. Giờ nó vẫn kêu khát, kêu đói và kêu đau. Trên đường về bản, nó còn nói sĩ diện:

- Thế là tôi đã hoàn toàn thua các ông! Tôi không ngờ nơi hẻo lánh, nơi chỉ có cây rừng âm u và chim công lại có những thằng bé thông minh đến thế!

Anh công an nghiêm nghị bảo nó:

- Bình thường thế mà cũng không hiểu nổi à? Khu rừng thảo quả này, những con chim công xinh đẹp kia đã đem lại cho con người biết bao lợi ích, biết bao niềm vui tốt lành, thì ở đó, những con người bảo vệ nó, dù lớn hay nhỏ bao giờ cũng dũng cảm và thông minh. Dù phải hy sinh, họ cũng không ngần ngại chống lại tàn bạo! Anh đã thua, và cả bè lũ của anh cũng sẽ thua. Dứt khoát như một định mệnh đấy, rồi anh xem!

Từ đấy nó nằm im trên cáng, không dám leo lẻo cái mồm nữa. Mặt mày tái xám và nhăn nhó. Thỉnh thoảng liếc nhìn trộm Sần Củi, mặt nó lại giần giật vừa như sợ, vừa như khâm phục.

Sần Củi chỉ tay vào mặt nó và bảo:

- Thế nào, tưởng tao hám tiền à? Phúc cho mày là tao gài súng thấp đấy. Cao một chút thì mày lòi ruột rồi!

Mặt trời lên cao. Nắng rực rỡ trên các triền núi và nhảy nhót trên lá cây. Chim công lại tụ tập nhau nhảy múa. Bình yên đã trở về với khu rừng Chim Công. Nơi ấy sẽ cất cánh bay lên biết bao nhiêu niềm vui, bao nụ cười lạc quan cho bây giờ và cho mãi mai sau.

Chiều nay phải viết thư trả lời và báo tin cho bố. Sần Củi nghĩ thế. Zồ! Sẽ phải kể dài lắm đây. Bao nhiêu ý nghĩ lộn xộn lung tung cả lên. Sẽ viết hết tất cả, lộn xộn cũng được. Câu kết của bức thư nhất định phải viết là “Bố ơi con đã lớn rồi mà thư nào bố cũng coi con như còn bé lắm ấy. Việc nhỏ có khi làm nên kết quả lớn đấy bố à. Cùng với bố, với làng bản, con cũng đã góp sức mình bảo vệ quê hương, bảo vệ niềm vui và cái đẹp cho mọi người...”

A Cở còn ốm, nghe tin, cũng vùng dậy khỏi giường, chạy ra đầu bản đón mọi người. Cậu ta nắm lấy tay Sần Củi lắc lắc giao hẹn:

- Mai không khỏi, mình cũng cố đi coi thảo quả với cậu, thật đấy!

Sông Chảy 1969 - Thị xã 1974

BNK.

Nguồn: Bùi Nguyên Khiết - Bóng dáng thân yêu. NXB Hội Nhà văn, 2004.