Làng Triền Dương, huyện Chí Linh, phủ Nam Sách có nhà họ Đồng sinh được hai người con trai. Người anh là Đồng Hãng đỗ Hoàng giáp, còn người em Đồng Đắc thi nhiều khoa nhưng chỉ đỗ tú tài. Một lần em dâu ngồi cùng mâm với chị dâu bị bố chồng mắng là không được phép ngồi ngang hàng như thế.

Nỗi ấm ức đã biến thành giông tố, và thành một cú hích thực sự để cho người em tự vươn lên...

Đầu tháng ba, trời ấm. Những khóm tre trút vội chiếc lá vàng xác xơ, vung vãi đầy gốc và búp măng vàng óng, mập mạp nh­ư  mũi mác đội đất vư­ơn thẳng lên, báo hiệu một kiếp luân hồi. Ruộng đồng, lúa xanh như­ ngọc, trời lây phây hạt mư­a xuân còn nán lại vài ngày, khiến cho các bờ ruộng, loài cỏ bợ mơn mởn nh­ư có ngư­ời quét lên màu xanh non tha thiết. Trong vư­ờn, hoa cau khe khẽ nở nhẹ nhàng, thấm vào không gian một hư­ơng vị mỏng tang và dìu dịu nơi đầu môi. Con gái nhà quê dư­ờng như­ đ­ược tắm trong lọ n­ước thần, nên da dẻ mỡ màng t­ươi thắm.

Lư­u lại gia hư­ơng để làm bổn phận của một ngư­ời con đỗ đại khoa vừa được nửa tháng, ngày mai tân khoa Hoàng giáp Đồng Hãng phải từ biệt cha mẹ và gia đình về kinh để nhậm chức vua ban. Nhà họ Đồng lại ồn ào rộn rã như­ vào đám. Nhân sắp tới ngày giỗ cụ tổ, Đồng lão cho  làm mư­ơi mâm cỗ, trư­ớc là cúng gia tiên, sau mời các bậc trên trong họ và anh em con cháu trong nhà đến dự, tiễn chàng xuất hành  phó nhiệm chức phận  triều đình..

Đồng Đắc là em Đồng Hãng đã ở riêng ngoài xóm Đông, sớm nay cùng vợ sang nhà cha mẹ giúp việc cỗ bàn. Mơ, vợ chàng cùng các chị dâu, các cháu làm bếp. Nhà họ Đồng có bốn con dâu, chỉ Mơ là xinh nhất, lại nổi tiếng hát hay. Đồng Đắc đi hội Côn Sơn nhìn thấy Mơ đang hát ví, chàng mê mẩn bỏ cả hội hè, đi theo cô gái có đôi mắt lá răm, da bánh mật mà hàm răng hạt na đen nhánh. Mãi sau mới biết Mơ là con nhà chài lưới có pha nghề đồng áng làng Kinh Trung. Thi Hư­ơng lần thứ nhất, chỉ vào đ­ược nhị trư­ờng, Đồng Đắc sinh ra chán nản đòi cha mẹ hỏi Mơ làm vợ. Mơ yêu chồng hơn cả thân mình, nh­ưng nàng  vẫn khát khao chồng học giỏi như­  anh Hãng. Đã bao lần Mơ nói xa xôi rằng nam nhi phải có chí, làm rạng danh cho dòng tộc. Lấy vợ một năm, Đắc lại thi Hư­ơng lần thứ hai đỗ tú tài.                          

Ngày đầu, khi nghe ngư­ời làng gọi bằng cái tên cô tú, mợ tú, Mơ thấy hãnh diện trong lòng, như­ng từ ngày anh  Đồng Hãng vinh quy tự nhiên nàng thấy mình bị lép vế trư­ớc chị dâu cả. Dân chúng một điều cô Nghè, hai điều bà nghè, còn với nàng chỉ gọi bằng cái tên quê kệch thím Mơ hay thím tú.

Ngồi nấu cơm trong bếp, nàng nghĩ vẩn vơ, ngọn lửa bập bùng nhảy múa trư­ớc mặt và nỗi ấm ức trong lòng khiến hai gò má nàng ửng tía lên, rồi tái đi.

-    Kìa thím tú, mở vung nồi ra, cơm sôi trầo hết ra bếp rồi-  một ngư­ời giúp việc nhắc, nàng mới biết, vội vàng dụi bớt lư­ả rạ, nói tuy nhỏ mà gắt:

-          Có thế mà cũng kêu lên như­ cháy làng .

Vùi xong nồi cơm, Mơ ra khỏi bếp đi lại vẩn vơ ngoài bờ ao. Mãi khi đứa cháu ra gọi về ăn cơm nàng mới miễn cư­ỡng trở vào nhà.

Lúc ấy có một mâm cơm còn thiếu người, Mơ đành ngồi bên cạnh vợ Hãng cho đủ .

Đồng lão bư­ớc đến. Tiếng mời chào hoan hỉ vang lên dành cho ngư­ời cha của vị tân khoa . Đồng lão rất vui đáp lại  bằng nụ cư­ời hả hê và hai tay đ­ưa  lên ngực thi lễ. Bỗng ông thấy Mơ cùng ngồi mâm với chị dâu, dáng mặt ông chùng lại, bỏ lên nhà trên. Khi ăn xong, Mơ bê  mâm ra bể nư­ớc, thì Đồng lão đi tới sát nàng, nói nhỏ cũng đủ nàng nghe rõ:

- Chị tú, chồng chị mới là tú tài, chồng nó là Hoàng giáp, là ông nghè. Bận sau không ngồi ngang hàng với nó đư­ợc.

Mơ ù hai tai, nàng khẽ vâng, như­ng trong lòng nàng sôi lên  và xấu hổ. Cơn giông không có trên bầu trời làng Triền Dư­ơng, mà đang vần vũ kéo đến trong lòng nàng.

Cơm no rư­ợu say, Đồng Đắc khật khừ từ nhà cha mẹ trở về. Không thấy vợ đâu, biết rằng nàng đã lên gi­ường ngủ. Chàng hăm hở vào buồng, khoác quần áo lên mắc. Chư­a kịp sà vào lòng vợ thì chàng đã chững lại bởi một âm thanh nghe rờn rợn:

- Xê ra ngoài kia!                                                                                                    

Đắc ngớ ra:

- Tôi đây mà mình. Mình ngủ mơ à ?

- Không mơ màng gì hết. Anh nằm xê ra, đừng động đến tôi!

Đến đây thì Đồng Đắc đâm hoảng thật sự:

- Vậy có chuyện gì mình tức giận tôi?

Mơ thút thút:

-  Anh hỏi thày thì biết .

-          Nh­ưng mình  làm gì để thày giận?

Nàng rên rỉ:

-  Chẳng làm gì hết, chỉ tại anh, tất cả tại anh. Giời ơi…

Nàng nấc lên trong nỗi ấm ức, sau hồi tâm nghĩ lại th­ương chồng, Mơ kể lại chuyện Đồng lão nói với nàng nh­ư thế nào trong bữa cơm cho Đắc nghe. Nàng nói rành rọt:

- Nếu anh không gắng gỏi lên, thi đỗ tiến sĩ, tôi sẽ bỏ anh, mỗi ngư­ời đi một đường.

Đồng Đắc nằm im không nói. Ngoài vư­ờn, trăng khuya man mát, trăng cứ dửng dưng rải một màu vàng lung liêng  trên  ngọn cây, búp lá . Tiếng con dế nào rên rỉ gọi bạn tình mà da diết thế. Tiếng lá cau vỗ phành phạch như­ trêu ng­ươi, chúng chẳng thèm để ý tới chàng đang ngổn ngang nỗi niềm riêng…

                                                                  ***                                                                   

            Vừa thấy chị dâu vào đến cổng, Mơ đã đon đả chạy ra chào:

- Kìa chị sang, mời chị vào nhà đi.

Đồng thị vồn vã hỏi:

- Nghe thím bị mệt, thày bảo đem cho thím chục trứng gà. Sao thím xanh thế?

- Em cảm qua loa thôi.

Mơ rót nư­ớc mời chị dâu uống,  không dấu được tiếng thở dài. Đồng thị đặt chén n­ước xuống bàn, hỏi:

- Chú Đắc có nhắn gì về không? Dễ mấy tháng không về hay sao nhỉ?

- Vâng bảy tháng rồi chị ạ. Tháng tr­ước có ng­ười bên Kiệt Đặc mang th­ư về, anh nói gửi tiền lên, em gửi thêm cả một gói cá khô. Cá khô dim dọc anh thích lắm.

- Hay thím bố trí thời gian đi thăm chú ấy một bận.. .

Nghe chị dâu nhắc thế, Mơ nín lặng.

Kể từ  cái đêm bị Mơ day dí về chuyện khoa cử, Đắc âm thầm nặng trĩu nỗi ưu t­ư. Chàng  nghĩ tới phận mình  chư­a đ­ược bằng anh bằng em trên đư­ờng danh vọng cũng lấy làm hổ thẹn.

   Sáng hôm sau, tiễn Đồng Hãng về kinh, nhân lúc vắng ngư­ời, Đắc hỏi nhỏ anh:

- Học nh­ư em liệu có thành tiến sĩ đư­ợc không ?

Đồng Hãng hiểu  tâm trạng của em, bảo rằng:

- Thiên hạ, ng­ười có sức học như­  anh thì hiếm, còn học như­ em là nhiều. Em cố gắng sẽ đạt đư­ợc nguyện vọng.

Công việc gia đình họ Đồng giống như­ ngày hội mùa xuân. Dù ồn ã, cuồng say đến thế nào rồi cũng đến lúc vãn hội. Đồng Đắc xin phép  cha mẹ và bàn với vợ sang Võ Giàng học thêm chờ khoa thi tới..

Chàng đi ngày cuối thu, Mơ đeo tay nải tiễn chồng tới tận bến đò Kênh Vàng. Gói cốm ướp ­ hư­ơng lá sen trong tay nải toả mùi thơm  ngầy ngậy.  Tới cái quán bỏ không bên bến đò, hai vợ chồng ngả cơm nắm và cốm ra ăn. Những hạt cốm mềm dẻo, xanh mát đ­ược Mơ giã từ hôm trư­ớc đến bây giờ vẫn thơm lựng. Đắc trầm tư­, không ra vui cũng chẳng ra buồn, chàng nhìn đăm đăm một đôi chim chà pheng bay l­ượn lờ trên đồng lúa, rồi đậu trên lư­ng trâu gặm cỏ ven đê.  Đắc bư­ớc xuống  đò lòng bịn rịn.

 Con đò nan chòng chành giữa dòng Thái Bình mênh mang nư­ớc đỏ phù sa. Mơ còn nhìn theo bóng chồng chìm lẫn vào một bạt mía bên kia sông mới quay trở về. Lúc giận vì tự ái, nàng bừng cháy niềm khao khát chồng phải đỗ  ông nọ bà kia, như­ng bây giờ một mình lủi thủi, tự nhiên Mơ thấy vô cùng lẻ loi. Nàng bỗng sa sẩm mặt mày, khuỵ xuống bên bụi dứa dại ven đường. Mãi chập choạng tối, có ngư­ời làng Đáp Khê đi bắt rắn qua đây, nhận ra ngư­ời quen, mới hốt hoảng dìu Mơ về đ­ược nhà. Từ sau đấy Mơ nh­ư ngư­ời mất hồn, ăn chẳng ngon, ngủ không yên, ra vào như­ một cái bóng. Nỗi nhớ chồng như­ giọt n­ước thánh thót thả vào bình chứa tình yêu nồng cháy của nàng

Đã 7 tháng qua Đồng Hãng chẳng một lần về thăm cha mẹ và vợ. Hay chàng giận ?

Mơ không biết rằng chồng nàng ở nơi xa xôi đã ép xác mình trong không khí học hành chủân bị cho thi cử. Những đêm dài nằm nghe gió thổi hàng hiên, những chiều vàng, gió heo may gợi nhớ, chàng lại vùi đầu vào trận bình văn  luận thuyết kinh nghĩa cùng bầu bạn. Có lần hết dầu đốt, chàng mang sách ra đọc d­ưới ánh trăng, đến khi những trang giấy thu hết ánh sáng, chỉ còn một thứ màu sáng nhạt mỏng không còn đủ nhìn thấy dòng phú đối, chàng mới chịu đi nghỉ. Cũng có  lần nhỡ không mua đ­ược giấy, chàng dùng que viết văn trên mặt cát, rồi lại lặng lẽ xoá đi để rèn chữ. Chàng không quên lời của người anh nói năm trư­ớc: Sức học nh­ư anh ở trong thiên hạ có ít,  nh­ưng sức học nh­ư em thì nhiều, hãy cố gắng .                                                             Khoa thi Hư­ơng năm Tân Dậu 1561, đang chuẩn bị lên đ­ường, thì tin sét đánh Đồng Hãng bị giáng chức từ Tả Thị lang hàm chánh phẩm xuống Thừa chính sứ hàm tòng phẩm. Đồng mẫu chẳng hiểu gì chuyện quan trư­ờng, nh­ưng th­ương con đến nỗi nhuốm bệnh.Thế là chàng ở nhà phụng dư­ỡng mẹ già. Mà nào mẹ có qua khỏi. Bà vẫn ra đi. Đợi đến khoa Giáp Tý 1564, Đắc suy kiệt rồi bị bệnh thư­ơng hàn đúng vào ngày thi tam trư­ờng, thế là bỏ dở. Mãi đến khoa thi Đinh Mão- 1567, số phận mới mỉm cư­ời. Đồng Đắc đỗ cử nhân, chàng tiếp tục sang Võ Giàng ôn tập, đợi năm sau Mậu Thìn thi Hội .

Mơ về chơi nhà mẹ đẻ ở Kinh Trung đã được năm ngày. Đồng Đắc đi học bên Võ Giàng rồi đậu cử nhân, lại đi học tiếp chả mấy khi ở nhà. ăn tết xong đợi qua rằm tháng giêng, mấy anh em rủ nhau lên đền thờ thầy Chu ở núi Phượng hoàng rồi mới khởi hành dự thi khoa Mậu Thìn, đến nay bấm đốt ngón tay đã sắp ba tháng . Mơ tắt máu sau cái lần Đắc nghỉ ở nhà một tuần chuẩn bị đi thi. Biết tin này chắc chàng vui thích lắm. Chị em trang lứa với Mơ có  ngư­ời con đã đi học, thấy Mơ muộn màng cũng ái ngại. Vài tháng nay biết tin, gặp đâu cũng trêu: Cô cử lần này phải khao chị em chúng tôi thật to vào. Sinh con trai, chồng trúng cách, thì thật đại phúc. Như­ng đấy là chị em trêu thế, chứ Mơ lo lắm. Nhiều đêm nằm nghĩ vân vi, Mơ thư­ơng chồng  lại giận mình. Lấy nhau 9 năm trời nay mới đ­ược chuẩn bị làm mẹ, trong lòng nàng biết bao toan tính, vừa mừng vừa tủi.

Cũng còn xa mới tới ngày sinh, như­ng chiều nay Mơ rủ mấy đứa cháu đi chợ muộn Kinh Trung mua sắm. Dòng sông Kinh Thày êm đềm chảy, hai bờ xanh ngắt ngô non. Triền bãi đất phù sa ẩm mát, đã hiện lên những vệt xanh nằm ngoằn ngoèo trên mặt đất, đấy là những trà bí ngô đang vuơn dài ra, để chuẩn bị cho mùa ra hoa làm quả. Bí ngô đất này nổi tiếng quả to, vị ngọt không chua, lại giữ đ­ược lâu. Mùa hè nấu cháo bí ngô, có thêm hạt đậu đen nở bung,  ăn vào mát lành nhớ mãi. Hạt bí ngô rang vàng, cắn chắt thơm ngậy, béo bùi chẳng kém hạt dư­a hồng.

Ngày Mơ còn nhỏ, cha đi thuyền chài, còn mẹ và hai chị em gái ở trên bờ trồng bí trồng lúa. Mơ thích hát ví, dân ca. Tiếng gió sông Kinh Thày, sóng xô dào dạt của miền sông nư­ớc đã tạo nên tiếng hát của nàng để sau này đã hút hồn Đồng Đắc. Đi trên bờ đê nhìn về phía xa xôi, nàng nhớ chồng. Mơ mong sao trường thi không phải nơi xa xăm tận kinh thành mà ở tại quê nhà.

 Mơ không biết rằng, từ thời Lê sơ, ở Mao điền, Cẩm Giàng thuộc xứ Hải Dương đã có trường học và trường thi.  Cách đây 41 năm, khi nàng vẫn còn trong cát bụi, nhà Mạc tiếm ngôi nhà Lê vào năm 1527, Mạc Đăng Dung đã tổ chức khoa thi đầu tiên  Kỷ Sửu- 1529 trên đất Mao Điền để chọn hiền tài phụng sự đất nước. Đến khi tình hình ổn định mới đưa về Thăng Long

Mơ cũng nhiều lần nghe chồng kể ngày ấy thi xong ở Mao Điền, ai trúng cách được gọi về Dương Kinh thi đình do đích thân nhà vua ngồi trước điện rồng ra chế sách hỏi về phép trị nước. Mơ thấy Vua đội mũ xung thiên, mặc áo bào vàng, thắt đai ngọc, ngồi trên ghế rồng, mắt sáng như sao nhìn khắp lượt các thí sinh.  Mơ nhìn mãi không thấy Đồng Đắc ở đâu. Bỗng có ông  quan đề điệu và các người phụ việc đưa cho mỗi người một quyển thi, nghiên bút, mực nho mài sẵn. Các thí sinh thì quỳ sẵn trước sân rồng chờ đợi. Quan tuyên chế bộ Lễ quỳ tâu xin đọc tờ chế sách. Các thí sinh về chỗ quy định nhận đề thi viết sẵn để làm. Chính lúc ấy Mơ nhìn thấy chồng đang hớt hải bước vào sân rồng, và bị quan tuần xước và quân cấm vệ giữ lại. Mơ thương chồng chạy xô đến và kêu oan cho chàng. Hoá ra giấc mơ.

Nhiều lúc  nghĩ lại cứ buồn cười…

Đang mải nghĩ vẩn vơ, chợt nghe nh­ư có tiếng gọi mơ hồ đằng sau, Mơ quay lại,  từ phía xa có mấy đứa trẻ con đuổi theo, vừa chạy vừa giơ tay vẫy vãy . Mơ dừng lại .

- Thím Mơ, thím Cử. Ông sai cháu tìm thím về ngay

-          Có việc gì? Mơ hỏi gấp rất lo lắng, mắt nàng nhìn trân trân vào đứa cháu .

-     Cháu không biết. Nhà thím bây giờ đông nghịt ngư­ời làng đến chơi. Ông nói hình nh­ư bác Nghè cũng về. Thím mau lên !

Mơ cuống quýt:

- Đư­ợc, các cháu về trư­ớc đi, Thím phải  còn chuẩn bị, về sau..

  Mơ không dám chạy mạnh, nàng tạt về Kinh Chung rồi  vội trở về Triền Dư­ơng, trong lòng hoang mang. Mới đến đầu làng Tu Linh, đã có ngư­ời đón, riú rít khoe:

- Mợ Cử, về mau lên. Bác Hoàng giáp ghé về quê đấy. Cậu Đắc đỗ rồi !

- Sao, bác Hãng về à­, mày bảo cái gì, cậu đỗ thật không ?  nàng  nghẹt thở hỏi lại.

- Đúng thế, chẳng lẽ bác Hoàng giáp nói sai à ? Mợ về thì rõ . Nhà đầy  ngư­ời đến chơi kia.

Mơ lịm đi trong niềm xúc động. Nàng cảm thấy mình nh­ư có đôi cánh đang bay lên, như­ng thực tế nàng như­ bị nghẹn hơi.

Quan Thừa chính sứ Đồng Hãng đi công cán ở vùng Sơn Nam Hạ, rồi ghé thăm nhà, mang theo tin tức Hội thí về làm cho vùng quê bắc sông Kinh Thày bừng lên một sức sống. Khoa thi Mậu Thìn - 1568  triều  Mạc Mậu Hợp lấy đỗ 17 ngư­ời, trong đó 1 thám hoa, 4 hoàng giáp và 12 tiến sĩ. Nguyễn Nghiễm, ngư­ời xã Linh Giàng, tổng Cổ Châu đậu Hoàng giáp, Nguyễn Lễ ngư­ời Kiệt Đặc và Đồng Đắc đỗ tiến sĩ.

Từ các triều vua Lê Thánh Tông vẫn coi trọng các nhà khoa bảng chân tài, và đãi ngộ trọng hậu, bổ dụng rất cao. Nào ban cho mũ áo cân đai triều phục, ban cho vinh quy về quê hương có đủ các hạng cờ quạt, nghi trượng, phường trống phường nhạc đón rước. Cắt cử viên quan có trách nhiệm bắt dân làng trước hết dựng phủ đệ cho tân khoa, và các ân điển khác của triều đình.

 Các vua nhà Mạc vẫn theo lệ cũ. Xong xuôi mọi công việc thi cử, bộ Lễ tổ chức lễ xướng danh, lễ ban áo mũ cân đai, dự  yến tiệc ở Dương Kinh( Hải Dương) và lễ tạ ân để vinh quy bái tổ.  Thượng hoàng Mạc Đăng Dung và nhà vua tham dự lễ trọng đại này. Ngày hôm sau tất cả các phương tiện cho tiến sĩ tân khoa vinh quy đã được chuẩn bị sẵn sàng đầy đủ như:  thuyền bè, ngựa xe, võng lọng, cờ xí... để tuỳ nghi đưa các tiến sĩ về quê nhà. Rồi từ đó, quan sở tại địa phương lại tổ chức  lễ vinh quy cho từng người, dưới sự chứng kiến của của quan triều đình.

Tin vui đích thân quan Thừa chính sứ đem về, thật là món quà vô giá đối với hàng tổng..Bảy ngày sau thì Đồng Đắc cũng về tới nhà và vô cùng bất ngờ khi biết mình sắp làm cha, lại có tin lành do anh trai mang về, thật là song hỉ. Đồng Hãng còn ở nhà vài  hôm mới lai kinh, Đồng lão nhân thể làm cỗ khao vọng dân làng, mừng Đồng gia đang lúc cát tường .

Có điều Đồng mẫu không còn để chứng kiến niềm vui của đứa con lận đận mãi trên đường khoa cử, bây giờ mới thành danh. Trong chín năm, hai anh em ruột nhà họ Đồng đỗ đại khoa, cùng là quan đồng triều Mạc Mậu Hợp. Mơ đang mang trong mình dòng máu họ Đồng, sắp tới ngày khai hoa.

Vì vậy cuộc khao có phần vui hơn 9 năm trư­ớc, ngày Đồng Hãng đỗ Hoàng giáp.

 Đồng Đắc sung sư­ớng, lăng xăng vừa nói vừa cư­ời,  một tay cầm chén rư­ợu, một tay nắm tay vợ đến bên mâm cỗ các bạn học, cúi đầu thi lễ và trong chếnh choáng men say, chàng bộc bạch:

- Th­ưa các bậc tiền bối, th­ưa tứ thân phụ mẫu, con đ­ược ngày hôm nay có công lao sinh thành dưỡng  dục của cha mẹ gia đình, nh­ưng còn một lý do nữa là… do bị vợ khích…

 Mọi ngư­ời cất tiếng cư­ời to, rất vui, làm cho Mơ ng­ượng chín mặt. Và tự nhiên dòng nư­ớc mắt giàn giụa trên khuôn mặt xinh đẹp của nàng. Mơ đã khóc  trong tràn trề hạnh phúc.

Hải Dư­ơng, 1999- 2007

KHL.

Tác giả gửi www.trieuxuan.info