Việc làm lớn nhất của người thầy giáo là làm gương.

Nghề giáo hay ở chỗ truyền lại cho mọi người những cái gì hay mà mình học được trong sách vở thánh hiền, những nhà lỗi lạc xưa nay. Mình làm cho con người yêu mến con người hơn. Vả chăng, khi mình  giảng dạy cho người khác cũng là một cách mình làm thầy giáo cho chính mình, lợi cho thiên hạ mà trực tiếp là lợi cho mình. Hàng ngày mình nghĩ và nói như thế, dù nhiều dù ít tự nhiên mình cũng phải làm như thế. Nói với người ta mãi như vậy thì rồi rút cục mình cũng sống như vậy; nếu không thì hóa ra mình là người giả dối. Dù có lặp lại những tư tưởng hay của người khác mà bản thân mình không thực hiện hay hướng theo đó thì không thể là người thầy giáo thực sự được.

Tôi làm nghề giáo, bắt đầu việc giảng chính trị, giảng về cách mạng, cũng tức là giảng về những điều qúy nhất của con người ta, nhất là dưới chế độ thuộc địa. Mình thấy làm việc này là kế tục sự nghiệp ông cha, có thể nói là mình góp phần làm cho dân tộc tiến bộ lên, xứng đáng với lịch sử hơn, bản thân mình xứng đáng với đồng bào mình hơn.

Cái hay nhất của nghề giáo là lựa chọn – enseigner, c’est choisir – lượm lặt những cái gì hay nhất về tinh thần để nói cho người khác. Thầy giáo có thể coi như một quyển sách, nhưng là quyển sách biết gạt bỏ những cái gì xấu, dở, dối trá để giũ lại cái gì đúng, hay, sự thật.

Thầy giáo tựa như một cuốn almanach cổ kim đông tây. Nếu người Công giáo luôn có cuốn “Évangile” bỏ trong túi, thì thầy giáo tuy không có sách trong mình, nhưng trong mình lại đầy những cái hay ở đời, résumer lại [tóm lược], rồi hàng ngày lặp đi lặp lại, tựa như khắc ghi lên đá, càng ngày càng sâu thêm, xét cho cùng là chính nó làm ra mình, tạo ra nhân cách của mình.

Ưu điểm của thầy giáo là đã dạy người ta thì không thể dạy điều dở mà phải dạy điều hay, điều ngay thẳng; nên bản thân thầy giáo, dù muốn dù không, phải là một cái “túi khôn” thì mới truyền được cái khôn cho người, mà trước hết lại là có lợi cho bản thân thầy giáo., cho bản thân mình. Thầy giáo không phải là người giữ vàng cất trong kho, mà là đem vàng gieo ra cho mọi người, càng rộng càng hay. Với ý nghĩa đó, thầy giáo là người généreux [hào hiệp] về tư tưởng và hành vi tốt. Cho nên ngày xưa người ta trọng ông thầy nhiều khi hơn cả cha mình, đó là điều có lý.. Sau này người ta học nhiều thầy quá, mà ông thầy gắn bó với học trò không bao nhiêu, do vậy ảnh hưởng của ông thầy đối với học trò không được như xưa. Dù sao, ông thầy vẫn là người tập hợp những điều hay trong cuộc đời, mà điều đáng qúy nhất trong cuộc đời chính là những điều hay.

Bây giờ tôi nói về nghề dạy sử của tôi. Đây cũng là par hasard [tình cờ] thôi; vả chăng làm chính trị cũng chính là làm sử. Tôi nghĩ: ở trên đời không có sách nào, đạo lý nào có tác dụng xây dựng con người bằng sử hết. Sử là cách xây dựng hơn hết. Triết lý có thể xây dựng con người, nhưng nói chung là trừu tượng. Kinh kệ có nhiều cái hay, nhưng lại là việc xa vời, mông lung. Tôi thấy duy có môn sử là môn gắn liền với con người hơn hết, trong đó chính tà, phải quấy, tốt xấu…, các loại người được ghi lại, dựng lên một cách điển hình. Cho nên Sử là sự biểu diễn để mình lựa chọn những điều hay dở, tốt xấu, nên chăng…

Không có quyển “Morale” [Đạo lý] nào hơn lịch sử. Các thứ tốt xấu, mưu trí cao, mưu trí hẹp, mưu trí thiện, mưu trí ác… đều hiển hiện trong lịch sử cả. Cho nên cái nghề sử – không phải mình làm nghề đó mà khen nó – là môn giáo dục uốn nắn, làm tốt cho con người ta hơn bất kỳ môn học nào. Đương nhiên còn tùy cách người ta viết sử, dạy sử như thế nào, nhưng sử là cái mà tính giáo dục, tính “trồng người” nó chắc chắn, sâu sắc nhất, mà lại không chán, rất varié [biến hóa].

Con người là rất varié. Con người trong lịch sử lại càng rất khác nhau. Mà học tập qua lịch sử lại dễ dàng, dễ nhớ. Có thể qua lịch sử mà học được biết bao nhiêu chuyện: người làm quan, người làm dân, người làm chính trị đều học được trong lịch sử cả. Có thể giỏi về sử mà không phải thánh hiền, nhưng không có thánh hiền nào dốt về sử. Học sử có tầm quan trọng như thế cho nên người viết sử, dạy sử phải ý thức về trách nhiệm của mình; vì sự thật  lịch sử và sự thật viết trong sử nhiều khi không giống nhau. Cho nên nhiệm vụ những thầy giáo sử là không chỉ đề cao, mà có lẽ trước hết là phê phán. Nhiệm vụ thầy giáo và thầy giáo sử nói riêng là làm cho cuộc sống mỗi người – tuy cũng đều chỉ sống bấy nhiêu thôi – nhưng sống cuộc sống đông đặc hơn người không biết sử. Cũng là bấy nhiêu của cải (một đời người), nhưng người biết sử là người giàu có hơn. Người am hiểu lịch sử, với ý nghĩa đó, là người “đầy đủ” hơn.

Nguồn: Trích từ Giáo sư Trần Văn Giàu – Nghe Thầy kể chuyện. Tác giả : GS Sử học Nguyễn Phan Quang. NXB Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, 2011. Chân thành cảm ơn GS Nguyễn Phan Quang đã gửi www.trieuxuan.info