Sức mạnh quân sự

Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài được giáo sĩ Alexandre de Rhodes viết cho độc giả châu Âu giữa thế kỷ 17. Ấn bản tiếng Ý phát hành năm 1650, tiếng Pháp năm 1651 và tiếng Latin năm 1652, cung cấp những tư liệu quý về tình hình chính trị, quân sự, văn hóa, tôn giáo... và con người VN, cụ thể là Đàng Ngoài.

Bản in tiếng Việt do dịch giả Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên chuyển ngữ, NXB Khoa học xã hội và Nhà sách Dân Trí tái bản năm 2016.

Thuyền chiến

Thật khó mà biết số thuyền bến và thuyền chiến do chúa Đàng Ngoài cai quản. Thế nhưng chắc chắn là nhiều hơn số thuyền chúa Đàng Trong. Trong ba bến ở Đàng Trong, có thể phỏng chừng có bao nhiêu thuyền. Một bến ở vào cửa sông lớn, có lần người ta đếm tới sáu mươi tám chiếc. Một bến khác rộng lớn hơn ở vào giữa lãnh thổ gọi là Kẻ Chàm có rất nhiều dùng để bảo vệ đất nước và buôn bán với người Tàu thường tới bến này. Còn bến thứ ba thì ở vào biên giới nước Chiêm Thành (...).

Thuyền của chúa Đàng Trong rất có thể lên tới con số ít ra hai trăm và đúng như người ta nói, chúa Đàng Ngoài có thể có gấp ba hay bốn lần, thế cho nên người ta đoán có tới năm hay sáu trăm thuyền chiến Đàng Ngoài. Mà thuyền Đàng Trong cũng chẳng thua kém về kích thước rộng lớn, về vũ khí và trang trí. Chúng tôi ghi thêm ở đây về cấu trúc và trang trí những thuyền này. Mũi thuyền (ngược với thuyền của chúng ta) là nơi hệ trọng hơn cả, ở đây có một phòng hay một ngai chạm trổ và trang hoàng nhiều tranh ảnh quý, với vàng son óng ánh. Gỗ ở đuôi thuyền cũng sơn vàng son, chạm trổ cầu kỳ ở bên ngoài: đến mái chèo và cột buồm cũng được trang trí đặc biệt. Khi hành trình thì theo hiệu lệnh do một dụng cụ bằng thanh tre đập nhịp điều hòa, tiếng vừa trầm vừa cao. Người chèo chèo rất khéo, rất lẹ, mặc dầu thường chèo cùng một lúc tới ba, năm hay bảy chiếc song song, thế nhưng không chiếc nào vượt lên trước, và nếu phải ngừng, lượn vòng, rẽ, lùi, họ làm rất có mực thước, điều hòa, như thể chỉ là một, do một cử động chung vậy.

Alexandre de Rhodes tinh thông ngôn ngữ nên ông học nói với người đương thời trực tiếp, ông ghi nhận tinh tường và thành thạo về tình hình chính trị, quân sự và xã hội, kinh tế và văn hóa của nước VN vào đầu thế kỷ 17, lúc có sự tiếp xúc với người ngoại quốc, nhất là người Hà Lan và người Bồ Đào Nha, đặc biệt với người Bồ Đào Nha. Là người truyền giáo, ông quan tâm đặc biệt tới các tôn giáo, các tín ngưỡng cũng như những mê tín dị đoan của người bản xứ. Ông không quên quan sát những phong tục và nhất là tiếng nói của người VN.

Khi chúa du ngoạn ngoài biển thì có hai mươi ba chiếc tháp tùng thuyền rồng ở giữa, phòng ở mũi thì dát vàng, ở đuôi thì được trang trí và chạm trổ rất tinh vi, buồm óng ánh và trang hoàng đẹp đẽ, dây thừng, dây chão đều bằng lụa. Thuyền lướt đi cũng như thuyền của ta, buồm căng khi thuận gió và thỉnh thoảng vừa căng buồm vừa chèo khi muốn tiến nhanh hơn.

Đôi khi có cuộc đua, họ tranh nhau đoạt giải nhanh trước mặt nhà chúa, họ chèo hay lên buồm khi có gió hoặc không có gió hoặc vừa có chút gió. Trong cuộc thi đua, người thắng bao giờ cũng được (ngoài danh dự) phần thưởng quý do nhà chúa đại lượng ban phát.

Số dân và binh lính đàng ngoài

Điều làm cho chúa Đàng Ngoài hùng mạnh và đáng sợ cho hết các vua lân bang, đó là số dân rất đông sống trong bảy tỉnh thuộc về nhà vua. Có thể phỏng đoán thế này. Chỉ xem số rất đông người thường trú trong kinh thành chúa ngự gọi là Kẻ Chợ, nơi có triều đình. Vì tuy kinh thành này chỉ dài bằng sáu nghìn bước và rộng cũng như vậy, phố phường thì rất rộng và rất có thể để cho mười hay mười hai con ngựa qua lại dễ dàng được. Thế nhưng mỗi tháng hai lần vào ngày mồng 1 và ngày rằm, họ nghỉ việc và người ta thấy rất đông dân chúng đi đi lại lại, rảo khắp phố phường, đụng chạm nhau.

Và từ số dân đông đúc này mà nhà chúa nắm được hai mối lợi. Thứ nhất khi cần, chúa có thể thành lập nhiều sư đoàn quân sĩ như chúa muốn. Bởi vì ngoài những binh lính thường trực trong các trại kinh thành và sẵn sàng xuất trận khi có lệnh, chúa còn dễ dàng chiêu mộ hơn một trăm nghìn binh lính trong toàn tỉnh thuộc quyền chúa. Như chúa đã làm cách đây không lâu khi chúa đưa quân giao chiến với chúa Đàng Trong ở ngay bên cạnh, chủ yếu khôi phục lại những lãnh thổ đấng tiên vương đã chiếm cứ được, trước đây là một phần, một lãnh thổ của Đàng Ngoài.

TIN LIÊN QUAN

Việt Nam qua mắt giáo sĩ phương Tây: Những hình phạt tàn khốc

Một trong những nội dung mà nhà truyền giáo Ý G.F.de Marini (1608 - 1682) quan tâm quan sát và ghi chép đó là hình pháp.

Alexandre de Rhodes

Nguyễn Khắc Xuyên (dịch)

Đàng Ngoài qua ghi chép của giáo sĩ Alexandre de Rhodes: Chúa Trịnh trở về sau cuộc chiến

Đã hai tháng qua đi, kể từ khi chúa Đàng Ngoài đi giao chiến với Đàng Trong để chúng tôi ở lại trong tỉnh Thanh Hóa, nơi chúng tôi đã chinh phục được hai trăm giáo dân, ngài mới trở về kinh thành.

Để khỏi tan vỡ đạo binh vì lương thực bắt đầu thiếu và cũng để tránh cảnh hỗn độn, sợ nổi loạn trong hàng ngũ quân nhân vì chúa Đàng Trong có nhiều thân thuộc quyền thế và bạn hữu, thế là chúa Đàng Ngoài quyết định bỏ cuộc tiến quân và rút lui toàn đạo binh, lục quân cũng như thủy quân. Lúc này không thiếu người báo tin cho chúng tôi biết rằng chúa Đàng Ngoài rất giận chúng tôi, vì người Bồ đã cung cấp võ khí cho chúa Đàng Trong chống lại chúa.

Điều này không đúng, tuy ban đầu có tin đồn như vậy, do mưu kế người Đàng Trong dùng. Họ đặt trên đỉnh núi ở biên giới rất nhiều hình nộm mặc trang phục theo người Bồ, cầm gậy và nhắm súng đe dọa người Đàng Ngoài không cho họ đến gần, thực ra chỉ là mưu kế hòng dọa cho sợ mà thôi.

Nhưng người Đàng Trong còn khéo dùng một mưu mô tinh quái khác tác hại rất nhiều đến đạo binh chúa Đàng Ngoài. Đó là ở bến thứ nhất gọi là Cửa Sài, cửa một con sông lớn nơi các thuyền chiến Đàng Ngoài phải đi qua nếu muốn tấn công, chúa Đàng Trong giấu dưới nước nhiều dây chão lớn căng ngang mặt nước với những cọc nhọn và mũi sắc mục đích là để ngăn cản thuyền. Thế là đã xảy ra như đã trù tính, vì một phần đoàn tàu dễ dàng vào bến, nhưng khi muốn tấn công thuyền địch đậu ở cửa sông thì chạm vào dây chão đã căng làm lật đổ một số thuyền, cọc nhọn làm bị thương và sát hại gần hết binh sĩ ngã xuống nước, đến nỗi chết mất chừng ba nghìn ở lối vào bến. Tuy thế vẫn không ngăn nổi một số thuyền vượt qua và một phần đạo quân đổ bộ vào giao chiến. Nhưng một phần vì chúa Đàng Ngoài sợ cạm bẫy mới nào khác hoặc vì thiếu lương thực cho đạo quân và thế là ngài cho rút quân về.

Các công dân thuộc phái nam ở Đàng Ngoài, trừ những người chúa đặc ân miễn thuế, kể từ mười chín tuổi cho đến sáu mươi, đều phải nộp thuế cho chúa.

Trò chuyện với chúa

Vậy là chúa trở về, còn chúng tôi tuy bâng khuâng không biết tâm trí ngài thế nào đối với chúng tôi và với thương gia người Bồ, nhưng chúng tôi nhất định ra đón ngài và tỏ ra vui mừng vì bản thân ngài được an toàn. Thế là chúng tôi còn giữ trong các đồ đạc lặt vặt một sách hình cầu Euclide mà một cha ở bên Tàu đã dịch ra chữ Tàu (Kỷ hà nguyên bản, sách hình học của nhà toán học Euclide người Hy Lạp thế kỷ 3 trước CN do cha Ricci cùng người cộng tác Trung Hoa dịch - PV) và có trang trí nhiều hình toán học rất đẹp, chúng tôi liền lấy ra đem dâng chúa sau khi bái chào ngài.

Mặt ngài hớn hở và tỏ ra rất hài lòng nhận phẩm vật, ngài ra lệnh cho chúng tôi ngồi bên ngài để nói chuyện với ngài và cắt nghĩa về cuốn sách. Chúng tôi khởi công làm việc ngay, nhưng đêm tới và cũng đã khá khuya chúng tôi vẫn đàm đạo về bầu trời bao la và vận chuyển điều hòa các tầng trời. Chúa rất chú ý nghe và rất thỏa thích. Tuy ngài mệt vì cuộc hành trình đầy biến động nhưng vẫn còn muốn cho chúng tôi tiếp tục nói. Ngài lịch sự (đây là một nét tỏ ra tính tình rất nhân hậu của ngài) xin chúng tôi cho phép ngài được nằm nghỉ trên giường và điều này không ngăn cản ngài chú ý tới những gì chúng tôi nói.

Chúng tôi cảm ơn về mối thịnh tình. Thấy ngài nằm nghỉ và sẵn sàng nghe chúng tôi, chúng tôi tiếp tục giảng giải về vận chuyển các tinh tú. Buổi đàm đạo dài gần hai tiếng đồng hồ và đã quá khuya, thế mà chúa cùng các quan không tỏ dấu hiệu chán nản, khi chúng tôi xin phép chúa ngừng nói để khỏi làm phiền đến ngài. Thế là chúng tôi tạm biệt ngài. Ngài cho quân binh theo chúng tôi cùng cho nhiều phẩm vật và tiền bạc. Chúng tôi an tâm, không những chúa không giận mà còn ưu đãi và quý mến chúng tôi. Chúng tôi cảm tạ Thiên Chúa, coi như một việc quan trọng đã diễn ra tốt đẹp với chúng tôi.

Chúng tôi còn vững dạ hơn trong suy nghĩ lo toan vì lời Thiên Chúa không trở về vô hiệu với kẻ rao giảng vì mục đích lành thánh. Tuy không ảnh hưởng gì mấy tới tâm trí chúa vì chúa chưa được ơn Đức Thánh Linh sửa soạn trước, nhưng viên tướng lãnh đội thị vệ đã bị xúc động rõ ràng và rất mạnh mẽ. Sau đó ít lâu ông đến tìm chúng tôi xin được học các chân lý đức tin và chịu phép rửa tội. Chúng tôi đã rửa tội cho ông và cả gia đình ông.

Thất bại của chúa Trịnh Tráng trong lần đem quân đi đánh chúa Nguyễn Phúc Nguyên đã được nhiều bộ sử nói tới. Đó là Đại Việt sử ký toàn thư (bản kỷ tục biên, quyển 18); Khâm định Việt sử thông giám cương mục và Đại Nam thực lục tiền biên...

Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 31, chép: “Hữu Dật cùng Trương Phúc Gia bàn mưu với nhau: cho gián điệp phao tin là Trịnh Gia và Trịnh Nhạc sắp nổi loạn. Tráng nghe được tin ấy, trong bụng nghi ngờ, lại vì thua luôn mấy trận, bèn dẫn quân về”.

Đàng Ngoài qua ghi chép của giáo sĩ Alexandre de Rhodes: Đám cưới của người Đàng Ngoài

Chế độ đa thê vẫn còn là thông lệ ở nước này, nơi những kẻ quyền quý không ai bị truy tố hay bị trừng phạt nếu lấy vợ bé; hoặc giữ vợ cả như những người có thế giá thường làm, hoặc bỏ vợ cả như thỉnh thoảng xảy ra nơi dân chúng.

Alexandre De Rhodes

Trích từ Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài, Nguyễn Khắc Xuyên dịch, NXB Khoa học xã hội và nhà sách Dân Trí tái bản năm 2016

thanhnien.vn