26 April at 21:50 (nhân dịp thấy kỷ niệm nước Đại Cồ Việt...)

Trong thời đại Đại Cồ Việt ngắn ngủi được coi là tái sinh quốc gia, bình minh thời kỳ quân chủ tập quyền của nước Việt, sau vua Đinh lập nước, là thời vua Lê giữ nước. Thời kỳ vua Lê Hoàn, có trận Bạch Đằng lâu nay được dạy ở trường phổ thông và trình bày ngắn gọn là một lần thắng trận trên sông Bạch Đằng, nhờ kế đóng cọc xuống lòng sông.

Theo dõi các nguồn sử liệu, thấy sự kiện sông Bạch Đằng thời tiền Lê không đơn giản như trận Bạch Đằng thời vua Ngô và vua Trần.

Sau khi Lê Hoàn lên ngôi, nhà Tống thấy việc triều đình Việt phức tạp, tính kế đánh lấy, bèn gửi thư dậm dọa. Bức thư này còn chép nguyên trong Đại Việt sử ký toàn thư, ra tối hậu thư hoặc là dùng Đinh Toàn làm thống soái, Lê Hoàn làm phó nghênh tiếp quân Tống, hoặc là Lê Hoàn phải mang gia quyến vào chầu ở Bắc quốc. Dĩ nhiên Lê Hoàn cự tuyệt. Cuộc xâm lược của Tống bắt đầu.

1. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, chiến sự được thuật lại rất vắn tắt. Quân Tống chia làm 3 đường: Hầu Nhân Bảo, Tôn Hoàn Hưng đến Lạng Sơn; Trần Khâm Tộ đến Tây Kết; Lưu Trừng đến Bạch Đằng. Như vậy 2 cánh quân bộ theo đường truyền thống qua Lạng Sơn, Lào Cai, còn quân thủy đến theo lối Bạch Đằng. Theo sách này “vua tự làm tướng đi chặn giặc, sai quân sĩ đóng cọc ngăn sông. Quân Tống lui, lại đến sông Chi Lăng. Vua sai quân sĩ trá hàng dụ Hầu Nhân Bảo, nhân đó bắt được đem chém đi”. Nghe tin Hầu Nhân Bảo chết, vua Lê đổ quân đánh Khâm Tộ khiến chúng thua to…

Như vậy, có trận ngăn giặc ở Bạch Đằng, nhưng không thấy nói kết cục của trận đánh ấy, mà sử ta chỉ viết quân Tống “lui binh”, còn trận chém Hầu Nhân Bảo lại là trận sông Chi Lăng. Nếu tin theo Đại Việt sử ký toàn thư, trận Bạch Đăng của vua Lê cũng chỉ là trận đánh mở đầu có tính chất phòng ngự, thăm dò của quan quân nhà Lê mà thôi.

2. Theo An Nam chí lược của Lê Tắc, thì tình hình có khác. Sau khi Đinh Truyền (Toàn) lên ngôi, Lê Hoàn giả làm bài tâu mang tên Truyền dâng lên vua Tống, vua Tống không nghe mới mang quân đánh mà không trả lời. Lê Tắc viết: “tháng 11 (năm 980), quan binh đánh bại quân Giao Chỉ ở sông Bạch Đằng. Năm sau, binh nhà Tống thất lợi nên rút về”.

Lê Tắc là sử quan đầu hàng quân Nguyên, viết lại sử Đại Cồ Việt theo tư liệu sao lục từ Trung Quốc, với cái nhìn của quân phương Bắc. Việc quân Tống phải rút về, chỉ chép nhõn chữ “vì thất lợi” chứ không nhận bị bại trận, thế thì chuyện trận Bạch Đằng đánh bại quân nhà Lê cũng chưa hẳn tin, nhưng cũng không thể không tin hoàn toàn.

3. Theo Đại Việt sử ký tiền biên của Ngô Thì Sĩ, thì trận Bạch Đằng của vua Lê Hoàn có được nói kỹ hơn. Sau khi nói Lưu Trừng đến sông Bạch Đằng thì sách này kể: “Vua tự làm tướng chống giặc. Nhân Bảo đem quân tiến lên, Hoàn Hưng dừng quân không đi. Vua sai quân sĩ đóng cọc ngăn sông. Quân Tống rút lui. Lại đến sông Chi Lăng, vua sai người giả hàng dụ bắt Hầu Nhân Bảo đem chém.

Đoạn sử liệu viết vắn tắt, không rõ nghĩa lắm. Đoạn này nói đến quân của Hầu Nhân Bảo và Hoàn Hưng bị vua đánh bại ở sông Chi Lăng. Như vậy, phải chăng chuyện đóng cọc ngăn sông xảy ra ở sông Chi lăng chứ không phải sông Bạch Đằng? Thoạt đầu đọc thì tưởng thế, nhưng phân tích kỹ thì đúng là quân sĩ Lê Hoàn phải đóng cọc ngăn sông ở sông Bạch Đằng, quân thủy của Tống rút lui đây là nói đến việc chúng hội quân ở Chi Lăng.

Theo Đại Việt sừ ký tiền biên, Ngô Thì Sĩ có chép một đoạn “(xét thấy dã sử chép…” Theo “dã sử” này thì năm 980 quân Tống sang, “quân ta bị thua”. Rồi mùa xuân năm sau, “quân ta lại thua ở sông Bạch Đằng, chết hơn nghìn người, mất 200 chiến thuyền, mũ trận áo giáp tính hàng vạn. Nhân Bảo mang quân tiến lên, Tôn Hoàn Hưng đóng quân lại Hoa Bộ 70 ngày, bọn Lưu Trừng, Nhân Bảo nhiều lần thôi thúc, đến khi hợp quân được tiến theo đường thủy đến thôn Đa La, nhà vua giả hàng dụ bắt được Hầu Nhân Bảo…”

Đáng chú ý là sử thần Ngô Thì Sĩ chép rõ: “Trận đánh ấy quân ta và quân Tống có được có thua. Nhưng bọn họ thì khoe đại thắng, quân ta thì che dấu các trận thua nhỏ, đều là ghi chép không thật, nay ghi cả 2 bên”

Như vậy, tư liệu mà Ngô Thì Sĩ cho là “dã sử” thực chất là sử liệu phía nhà Tống, vì có địa danh, số liệu cụ thể. Từ tình thế mà ngoại suy, trận Bạch Đằng mà vua Lê Hoàn bị thua là rất có thể là thật.

4. Tóm lại, trận sông Bạch Đằng chống Tống là có thật, nhưng đó là trận ra quân, có thể là quân Lê Hoàn đã thua. Việc đóng cọc ngăn sông không phải là chiến thuật như nhà Trần sau này, ngăn sông để thuyền mắc cạn rồi đổ ra đánh, mà đóng cọc ngăn sông chỉ là giải pháp ngăn chặn quân thủy rút theo hướng biển, khiến quân thủy phải hội quân với quân bộ ở sông Chi Lăng, ở đó Lê Hoàn dùng kế dụ chém được Hầu Nhân Bảo, rồi phản công thắng lợi. Bạch Đằng với đội quân của vua Lê Hoàn phải chăng chỉ có ý nghĩa một trận thua chiến thuật và phòng ngự tích cực, góp phần vào chiến thắng chung cuộc mà thôi.

Từ lâu, các tuyên truyền viết đơn giản “Ba lần chiến thắng Bạch Đằng” hoặc đặt trận Bạch Đằng của vua Lê Hoàn bên cạnh trận Bạch Đằng của Ngô Quyền, hay của vua Trần Nhân tông (là những trận quyết chiến kết thúc chiến tranh, thu được thắng lợi cuối cùng), khiến cho nhiều người hiểu sai ý nghĩa của trận Bạch Đằng thời Lê Hoàn. Bạch Đằng không chỉ là địa danh khải hoàn chiến thắng, còn là nơi ghi dấu đau thương thua trận thời vua Lê Hoàn, rồi từ đó, với hàng cọc phòng thủ mà quân dân Đại Cồ Việt phản công thắng lợi. Tại sao không thể viết lại bài học lịch sử như vậy?

Nguyễn Xuân Hưng/ Facebook ngày 26-04-2018