Danh xưng Hà Nội xuất hiện vào tháng 10-1831 dưới triều Minh Mệnh với tư cách là một đơn vị hành chính cấp tỉnh, gồm 4 phủ và 15 huyện.

Phủ Hoài Đức

Nguyên là đất Long Biên xưa, nhà Tống đặt thành huyện Tống Bình; Nhà Tùy gọi là châu Tống Bình. Nhà Đường đem hai huyện Tống Bình và Bình Đạo đặt làm Châu Tống; Nhà Lê đầu đời Quang Thuận (1460) gọi là phủ Phụng Thiên, Gia Long năm thứ 4 đặt tên như hiện nay. Gồm 3 huyện:

- Huyện Thọ Xương: nguyên là đất Long Biên, thời thuộc Minh gọi là huyện Đông Quan, nhà Lê là huyện Vĩnh Xương.

- Huyện Vĩnh Thuận: nguyên là  đất Long Biên, thời thuộc Minh gọi là huyện Đông Quan, nhà Lê thuộc phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây, gọi là Quảng Đức. Năm Gia Long thứ 4 đổi tên như hiện nay.

- Huyện Từ Liêm: nguyên là đất huyện Luy Lâu đời Hán, đời Tùy đổi làm huyện Giao Chỉ, thời thuộc Minh là huyện Từ Liêm thuộc phủ Giao Châu, nhà Lê thuộc phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây. Năm Minh Mệnh thứ 12 thuộc tỉnh Hà Nội.

Phủ Thường Tín

Nguyên là đất quận Giao Chỉ  đời Hán, từ đời Trần trở về trước là châu Thượng Phúc, thời thuộc Minh là châu Phúc Yên, nhà Lê, đặt tên phủ như hiện nay. Gồm 3 huyện:

- Huyện Thượng Phúc: xưa là  châu Thượng Phúc, thời thuộc Minh đổi làm huyện Bảo Phúc thuộc phủ Giao Châu; Nhà Lê đổi tên như hiện nay.

- Huyện Thanh Trì: xưa là châu Long Đàm, sau đời Trung Hưng vì tránh húy đổi làm Thanh Trì.

- Huyện Phú Xuyên: xưa là  đất huyện Phù Lưu, thời thuộc Minh thuộc phủ  Giao Châu, nhà Lê là huyện Phù Vân, đến đời Quang Thiệu (1516) đổi làm Phú Xuyên.

Phủ Ứng Hòa

Nguyên là đất quận Giao Chỉ, đời Lý là phủ Ứng Thiên; Minh Mệnh năm thứ  12 thuộc tỉnh Hà Nội. Gồm 4 huyện:

- Huyện Sơn Minh: thời thuộc Minh đổi làm huyện Sơn Định, phủ Giao Châu. Nhà  Lê lại thuộc phủ Ứng Hòa.

- Huyện Hoài An: thời thuộc Minh là đất 2 huyện Phù Lưu và Thái Đường, đời Lê mới đặt tên như hiện nay.

- Huyện Chương Đức: đặt từ  nhà Lê.

- Huyện Thanh Oai: tên Thanh Oai có  từ đời Lý Cao Tông, năm Trị Bình Long Ứng thứ 3 gọi là hương Thanh Oai, sau là huyện, thời thuộc Minh thuộc phủ Giao Châu; Nhà Lê  thuộc phủ Ứng Hòa.

Phủ Lý Nhân

Đời Hán là đất quận Giao Chỉ; Từ đời Trần về trước là châu Lỵ (Lợi) Nhân, thời thuộc Minh thuộc phủ Giao Châu; Nhà Lê gọi là Lỵ Nhân và thăng làm phủ. Minh Mệnh năm thứ 3 cho thuộc trấn Sơn Nam, năm thứ 12 thuộc tỉnh Hà Nội. Gồm 5 huyện:

- Huyện Kim Bảng: từ đời Trần trở về trước gọi là Cao Bảng; Nhà  Lê đổi tên hiện nay.

- Huyện Duy Tiên: nhà Lê  gọi là huyện Duy Tân, sau đời Trung Hưng vì tránh tên húy vua Duy Tân nên đổi tên Duy Tiên.

- Huyện Thanh Liêm: từ đời nhà Trần về trước gọi là Thanh Liêm. Thời thuộc Minh thuộc phủ Giao Châu. Nhà Lê đổi làm Thanh Liêm thuộc phủ Lý Nhân.

- Huyện Nam Xang: nguyên là  huyện Lỵ Nhân, đời Lê tách làm huyện Nam Xang.

- Huyện Bình Lục: thời thuộc Minh thuộc phủ Giao Châu. Nhà Lê thuộc phủ  Lý Nhân, đời Tây Sơn đổi tên là Ninh Lục, đầu đời Gia Long lại theo tên cũ.

Năm Đồng Khánh thứ 4 (1888), sau hiệp ước Paternot, thực dân Pháp lấy Hà Nội làm nhượng địa, đổi huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận làm huyện Hoàn Long, đổi tên tỉnh Hà Nội làm tỉnh Hà Đông, dời tỉnh lỵ đến xứ Cầu Đơ.

Năm Thành Thái thứ 3 (1890), tách phủ Lý Nhân làm tỉnh Hà Nam, phần đất còn lại trở về đơn vị hành chính Hà Nội như cũ.

Như vậy từ năm 1010, vua Lý Thái Tổ đặt tên là Thăng Long đến đời Tây Sơn (1789), Quang Trung đổi thành Bắc Thành là  779 năm, tiếp đến 42 năm mang danh xưng Bắc Thành và  Bắc Thành tổng trấn (1789 - 1831). Còn danh xưng Hà Nội từ 10-1831 tới nay mới được 179 năm. Tính gộp thời gian đến nay là vừa được 1.000 năm.

Đinh Văn Niêm

bee.net.vn