THAY LỜI GIỚI THIỆU
“Lúc đầu, con lo sợ chút ít cho hồi I và giờ đây khi màn đã hạ xuống giữa những tràng vỗ tay, con thấy lòng nhẹ nhõm. Con tự bảo mình: Chúng ta đã thắng.
Hồi Hai, con tin tưởng hơn. Nó réo lên như một cái ống đại phong cầm. Ở Hồi III, phản đối bắt buộc, một tiếng huýt gió ở lớp hay nhất vừa nổi lên đã bị chìm ngay một trăm chân đo trong biển dưới lớp rong của những tràng vỗ tay và những lời ca ngợi đồng thanh. Trán con đẫm mồ hôi và áo con ướt sũng ngư người chết đuối.
Hồi IV không phải chuyện trần gian mà là những bóng hình ẩn hiện trên ngôi mộ. Lời độc thoại của Charles-Quint làm kinh hoàng mọi người. Cái hồi IV là sự phản ánh mãnh liệt nhất của thiên tài Hugo. Bây giờ không phải là những tiếng hoan hô nữa mà là một cái lò của những tiếng “O” nén lại, ầm ĩ và khi màn hạ là một trận vỗ tay vang như sấm nổ kéo dài.
Sau cái lớp tập trung ở hồi IV, phải có sức hút của những tình cảm lớn đắm say mới mong còn gây được tác dụng và thực tế cái tác dụng ấy đã vượt cả sự mong chờ. Tiếng tù và ở hồi V đã làm cho cả gian phòng mọi tấm lòng thắt lại vì hồi hộp đau đớn. Và khi Dona Sol ngã xuống trên xác vị hôn phu của nàng, khi tấm màn đã khép lại vĩnh viễn cùng với họ, thì từ bốn phía một tiếng kêu phấn khởi duy nhất, cuồng nhiệt vang lên cho tới khi Firmin (diễn viên đóng vai Hernani) dẫn ra sân khấu tác giả của vở kịch kiệt xuất đồ sộ và quyết định ấy. Tất cả mọi người đồng loạt đứng dậy và không một ai đi ra.
Trong đời trai trẻ chúng con, chưa bao giờ thấy một thành công lớn lao như vậy.”
Paris, 26 tháng 2-1830
Trích thư của Victor Pavi gửi cho cha.
Victor Hugo với vở kịch Hernani
Victor Hugo (28/2/1802 – 22/5/1885) trước hết là một nhà thơ, người đứng đầu và tiêu biểu của trường phái lãng mạn tích cực của nền văn học Pháp thế kỷ XIX. Những tác phẩm sân khấu của ông đã bộc lộ khá rõ ràng những đặc điểm của nền văn học lãng mạn đó. Với tư cách một trào lưu tư tuởng tự do trong văn học, đối lập với chủ nghĩa cổ điển, trong Bài Tựa Cromwell nổi tiếng, Victor Hugo đã lớn tiếng khẳng định những nguyên tắc của nền văn học nghệ thuật mới mà ông tự thực hiện qua một loạt kịch bản của mình: CROMWELL (1827), HERNANI (1830), MARION DELORME (1831), NHÀ VUA VUI CHƠI (1832), LUGRECE BORGIA (1833), ANGELO (1835), RUY BLAS (1838), LES BURGRAVES (1843)...
HERNANI, ngay từ buổi biểu diễn đầu tiên (25/2/1830) đã gây ra những cuộc đấu tranh lộn xộn, những cuộc ẩu đả thực sự giữa hai phái cổ điển và lãng mạn. Cuộc đấu tranh kéo dài và kết thúc, giống cuộc đấu tranh LE CID (1637), bằng sự thắng lợi của trường phái mới.
Nội dung:
“Một quí tộc Tây Ban Nha nuôi mối thù sâu với vua Tây Ban Nha DON CARLOS, vì phụ thân chàng trước đây bị phụ vương DON CARLOS ra lệnh giết và trục xuất gia đình. Chàng trở thành tên tướng cướp HERNANI luôn tìm dịp báo thù cha. Chàng yêu DONA SOL là cháu và là vị hôn thê của lão Công tước DON RUY GOMEZ DE SILVA. Don Carlos cũng yêu nàng. Nhưng nàng thì chỉ yêu một mình Hernani. Trong cuộc chạm trán đầu tiên với Don Carlos - chưa ai biết ai - Harnani tha chết cho Don Carlos, nhưng Carlos lại quyết không tha Hernani vì chàng dám tha chết cho mình. Sau khi quân đã bị lính nhà vua tiêu diệt hết, Hernani cải trang thành khách hành hương vào nhà Ruy Gomez để được gặp Dona Sol. Vua biết Hernani trốn ở đây, đòi Công Tước nộp chàng. Nhưng vì danh dự của dòng họ Silva, ông từ chối. Nhà Vua bèn bắt Dona Sol làm con tin.
Vua đi rồi, Ruy Gomez đòi Hernani đấu gươm với ông để thanh toán vấn đề danh dự. Hernani từ chối dứt khoát, bởi chàng coi Công Tước là ân nhân đã cứu mạng cho chàng mặc dù chàng không muốn. Hai người bèn hợp lực nhau báo thù cho Dona Sol. Để bảo đảm lòng tin của Công Tước, Hernani rút chiếc tù và đeo lưng của mình trao cho Công Tước và thề: bất cứ lúc nào ông muốn chàng phải chết thì cứ việc thổi lên, chàng sẽ chết.
Đến ngày bầu Hoàng đế Đức, trong khu mộ của Charles Đại Đế tại Ex-la-chapelle, một bọn quý tộc mưu giết Don Carlos, trong đó có Hernani và Ruy Gômez tham gia. Don Carlox được bầu Hoàng Đế. Cuộc mưu phản bị bại lộ. Don Carlos nay trở thành Hoàng Đế Charles Quint, đã tha bọn mưu phản, cho Hernani phục hồi mọi tước vị và được kết hôn cùng Dona Sol.
Giữa đêm hôn lễ tưng bừng, tiếng tù và vang lên. Don Ruy Gômez xuất hiện, tay mang lọ thuốc độc đòi Hernani thực hiện lời thề. Hai vợ chồng trẻ uống thuốc độc tự tử, Don Ruy Gômez tự sát”.
Qua cốt truyện, tình tiết, chủ đề vở kịch là ca ngợi mối tình thủy chung chân thực, không một gợn nhăn tính toán nào, của những thanh niên có phẩm chất, tâm hồn và nghị lực, giữa một xã hội tư sản trong đó mọi tình cảm đều là tính toán, thủ đoạn, âm mưu.
Nó đề cao những hành vi độ lượng, nhân từ của những kẻ có trách nhiệm cầm vận mệnh nhân dân, và khẳng định: con người sống phải có danh dự, trung thực, không phản bội ai, không phản bội lời hứa của mình. Một sự khẳng định dũng cảm, giữa một xã hội đảo điên đạo đức.
Ngoài ra, vở kịch còn mỉa mai cay độc những hành vi vô đạo, trái ngược với tuổi tác, địa vị của mỗi người: Lão Công tước Ruy Gômez sắp xuống hố còn muốn cưới gái thanh tân - lại là cháu của mình! Rồi cũng giận dỗi, hờn ghen, cũng âm mưu thù oán, tự sát. Don Carlos, đường đường là vua Tâybannha, nhưng đêm lẻn vào buồng con gái, nấp trong tủ để nghe lỏm chuyện người... Rồi mang bộ hạ nửa đêm đi bắt cóc phụ nữ, vị hôn thê em họ mình và là người yêu của một tên tướng cướp!
Qua sự lựa chọn chủ đề, thời điểm, qua phẩm chất tính cách các nhân vật, qua hành động và kết thúc, và qua cả phong cách câu thơ, Victo Hugo đã tạo nên ở Hernani một điển hình của loại bi kịch lãng mạn. Bối cảnh, trang trí mới mẻ và phong phú: một lâu đài quý tộc cũ ở Saragosse năm 1519; một con đường phố với những tiếng ồn ào xa xăm và những ánh lửa đám cháy; những cái hầm Ex-la-chapelle và ngôi mộ Charles Đại Đế, rồi cái sân thượng lâu đài Aragon với cuộc vũ hội giả trang tưng bừng...
Mâu thuẫn và hành động kịch cũng lãng mạn một cách khá điển hình.
- “Ba gã tình nhân: Một tên cướp sắp lên đoạn đầu đài,
Rồi một Công tước, rồi một ông Vua tiến công cùng lúc
Một trái tim đàn bà. Kết quả sau cùng ai được?
- Tên cướp’’
Don Carlos, ở Hồi I, vào nhà Dôna Sol, bắt vú già của nàng giấu mình trong tủ làm ta nhớ tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến. Nhưng lớp độc bạch dài 6 trang đầy triết lý sâu sắc, và màn tha thứ của Don Carlos nay trở thành Hoàng Đế Charles Quint lại làm ta nhớ tới những tác phẩm tuyệt vời của Corneille Le Cid, Cinna. Cái thô kệch xảy ra bên cạnh cái cao cả, cái hài huớc bên cạnh cái bi ai: vở kịch đã đi theo những bước đi dài của cuộc sống. Hành động duy nhất còn, nhưng thời gian và địa điểm duy nhất không còn nữa!
Các tính cách căn bản đều trữ tình, trong cái nghĩa đầy đủ nhất của chữ ấy. Do dục vọng lôi cuốn, các nhân vật trong Hernani mâu thuẫn nhau, xung đột nhau, và qua đó mà nẩy nở những câu thơ hay đáo để, những ẩn dụ phong phú và đẹp tuyệt vời. Chỉ một nhân vật duy nhất thật sự mang tính cách bi kịch: đó là Don Carlos khi đã trở thành Charles Quint bởi có suy nghĩ và có nghị lực, Đôna Sol từng lúc cũng đã vươn lên tính cách bi kịch đó.
Ngôn ngữ Hernani rất sinh động, đầy màu sắc, âm thanh và biến hoá tài tình. Đó là một ngôn ngữ thơ, một phong cách thơ mà nếu dịch ra văn xuôi thì mất hết ý nghĩa. Là công cụ diễn tả tình cảm sôi nổi mà phức tạp của những tâm hồn nồng cháy, câu thơ Hernani không còn cân đối hài hòa như trong kịch cổ điển, mà nhìn chung câu thơ luôn luôn chồng chất, ngắt quãng, vắt dòng... Ngay câu mở đầu vở kịch là một câu vắt dòng táo bạo. Trong buổi diễn đầu tiên, hai phái lãng mạn và cổ điển đã “giáp lá cà” nhau vì cái vắt dòng ấy:
DONA JOSEPHA
“Chàng đến rồi: [lại tiếng gõ] - Đúng ở cái cầu thang
An khuất ấy! [lại tiếng gõ] - Nào nhanh, đi mở cửa cho chàng! “
Khi diễn tả những triết lý sâu sắc, câu thơ có những đối chọi tài tình. Và khi diễn tả cái yêu thuơng câu thơ tha thiết làm sao!
‘Trời không một gợn mây. Tất cả như ta, đang giấc mơ màng.
Hãy đến! Hít thở với em hương hồng thơm ngát!
Hãy nhìn: Hết lửa! Hết tiếng ồn! Im lặng tất!
Phía chân trời trăng sửa soạn nhô lên.
Khi chàng nói đây, ánh sáng nó lung linh,
Với tiếng chàng, cả hai, thấm tận lòng em sâu thẳm.
Chàng yêu ơi! Em cảm thấy mình vui và yên tĩnh,
Mong được phút giờ này dứt cuộc sống trần gian!...
Hay lắm! Ngay sau đêm biểu diễn đầu tiên, bao nhiêu kẻ bực mình, nhưng công chúng Paris thì phấn khởi say sưa trước thắng lợi chưa từng thấy của vở kịch.
Báo ĐỊA CẦU viết:
“Tác phẩm lớn và đầy thi vị đó đã vượt mọi mong chờ…
Choáng váng trước bao nhiêu cái đẹp, đắm say vì một chất thơ vừa mới mẻ vừa sinh động diệu kỳ như vậy, chúng tôi chưa dám đưa ra một lời bình luận vội vàng. Hôm nay chỉ mới xin loan báo sự thắng lợi của ông Victo Hugo. Hernani đã thắng lợi, một sự thắng lợi hoàn toàn và xứng đáng. Tư tưởng lớn và sâu sắc, chất thơ trữ tình hòa hợp một cách đẹp đẽ vào với chất kịch, tình tiết có đôi chút hoang đường nhưng phát triển linh hoạt và nhanh, câu thơ nhiều chỗ mang phong cách Comeille... công chúng đã cảm thấy tất cả... Hernani sẽ giành được một thắng lợi có tính chất thời đại, tính chất nhân dân...’’..
Cùng ngày, báo LÁ CỜ TRẮNG cũng đã viết những câu say sưa:
“Vinh quang vị Đại giáo chủ của phong trào lãng mạn!
Hỡi những vị tử tế cấp dưới, hãy khiêm tốn cầm lấy bình hương và giữa làn khói nghi ngút bay lên, hãy ngợi ca vinh quang của kẻ mà các người cần phải hôn lên trên những dấu chân...’’.
Mặc dù người ta phê bình cốt truyện Hernani có những chỗ không thực tế, thiếu lôgic, kết cấu chưa thật chặt chẽ, vở kịch vẫn giữ được, qua một trăm năm mươi năm nay và chắc còn mãi mãi về sau, cái thanh sắc trẻ trung, vẻ đẹp đáng yêu và lôi cuốn của nó.
TP HCM, ngày 28-2-1997
Hoàng Hữu Đản
LỜI TỰA của Victor Hugo
Cách đây ít tuần, tác giả vở kịch này đã viết về một nhà thơ chết trước tuổi: “Trong thời buổi xung đột và biến động văn học này, ai là người đáng xót thương, người chết hay người đang tranh đấu? Quả đáng buồn khi thấy một nhà thơ hai mươi tuổi ra đi [1]. Một chiếc huyền cầm bị gãy, một tương lai biến thành mây khói. Nhưng phải chăng nghỉ ngơi cũng chính là một vấn đề? Lẽ nào những con người bị thiên hạ vây quanh vu khống, chửi rủa, căm thù, ghen ghét, âm mưu ám muội, phản bội đê hèn; những con người trung thực mà bị công kích một cách bất chính; những con người tận tụy chỉ có một ước mong là trang bị thêm cho đất nước mình một quyền tự do nữa: Tự do nghệ thuật, tự do trí tuệ, những con người lao động chuyên cần theo đuổi sự nghiệp lương tâm một cách thầm lặng, mà bên này thì bị những thủ đoạn kiểm duyệt và cảnh sát đê hèn chèn ép, bên kia thì bị ngay những kẻ mà ngày đêm họ lo phục vụ, đối xử bạc bẽo vô ơn không phải một lần... Những người ấy há không được phép đôi khi ngoảnh đầu lại một cách khao khát với những kẻ đã ngã xuống sau lưng họ và đang yên giấc ngàn thu trong những nấm mồ? Luther đã than trước nghĩa địa thành Worms: “Ta ghen, ta ghen với họ, bởi họ được nghỉ ngơi’’ [2]
“Tuy vậy, nào có can hệ gì! Tuổi trẻ ta, hãy dũng cảm lên! Dù thiên hạ có cố tình phủ nặng gian lao lên hiện tại, tương lai vẫn đẹp sao! CHỦ NGHĨA LÃNG MẠN, bao lần bị định nghĩa sai, xét cho cùng - và đây là câu định nghĩa đúng nếu chỉ quan niệm nó ở mặt chiến đấu - chỉ là CHỦ NGHĨA TỰ DO TRONG VĂN HỌC. Chân lý ấy hầu hết mọi người có lương tri đều hiểu, và số người này không phải ít. Và chẳng bao lâu nữa, bởi sự nghiệp đã tiến triển khá mạnh, thì chủ nghĩa tự do văn học cũng sẽ được phổ cập rộng rãi trong nhân dân không kém chủ nghĩa tự do chính trị.
Tự do trong nghệ thuật, tự do trong xã hội, đó là hai cái đích song song mà mọi người thuỷ chung và lôgic đều phải nhằm vươn tới trên bước đường phấn đấu của mình. Đó là hai ngọn cờ tập hợp mọi lực lượng tuổi trẻ đầy sức mạnh và kiên trì của chúng ta ngày nay, trừ một vài người rất ít [những người này rồi cũng sẽ sáng mắt sáng lòng thôi]. Rồi cùng với lớp trẻ và dẫn đầu họ là những con người ưu tú nhất thế hệ trước chúng ta, tất cả các ông già sáng suốt mà sau cái phút hoài nghi dò xét ban đầu đã nhận ra ngay việc con cháu đang làm là hậu qủa tất yếu của cái việc mà chính bản thân họ đã làm trước; và tự do văn học chính là con đẻ của tự do chính trị.
Nguyên lý này là của thời đại, và nó sẽ thắng. Bọn quá khích mọi loại, cổ điển hay quân chủ, cứ tha hồ liên kết với nhau để dựng lại cái thây ma chế độ cũ về xã hội và văn học! Chỉ mất công thôi: Mỗi bước tiến của đất nước, mỗi sự phát triển của trí tuệ, mỗi bưới đi của tự do sẽ làm sụp đổ tan tành mọi thứ do chúng dựng lên. Rốt cuộc, những sự dãy dụa phản ứng của bọn chúng cũng là có ích. Trong cách mạng, mọi sự vận động đều thúc đẩy xã hội tiến lên. Chân lý và tự do có cái ưu điểm đặc biệt là tất cả những cái gì người ta làm cho nó hoặc chống lại nó đều có tác dụng phục vụ cho nó.
Vậy là sau bao nhiêu điều lớn lao cha ông đã làm và chúng ta đã chứng kiến, chúng ta đã thoát khỏi hình thái xã hội cũ. Thì sao chúng ta lại không thoát khỏi cái hình thái cũ của thơ ca? Quần chúng mới, phải có nghệ thuật mới! Vừa chiêm ngưỡng nền văn học Louis XIV rất phù hợp với nền quân chủ chuyên chế của ông ta, nước Pháp vừa tự tạo cho nó là một nền văn học thật sự của mình, riêng của mình, thật sự dân tộc, của nước Pháp ngày nay, nước Pháp thế kỷ XIX, mà Mirabeau đã dựng nền móng Tự do và Napoléon đã làm nên sức mạnh”. [4]
Độc giả hãy thứ lỗi cho tác giả vở kịch này đã tự dẫn lời mình! Những lời đó thiếu khả năng in dấu vào ký ức nên mới phải nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Vả lại, ngày nay, đem đặt lại những trang viết trên đây trước mặt các độc giả cũng không thừa. Không phải vì vở kịch này đã xứng đáng với những cái tên đẹp: nghệ thuật mới, thơ ca mới mà vì nguyên tắc “Tự do văn học” đã tiến thêm một bước... Vì một sự tiến bộ mới đã được hoàn thành, không phải trong nghệ thuật - vở kịch này không giá trị là bao - mà trong công chúng. Ít ra về phương diện này, một số những điều dự đoán dược mạnh dạn nêu lên trên đây, vừa được thực hiện.
Đột nhiên thay đổi cử tọa như vậy là đưa lên sân khấu những dự càm lâu nay chỉ gửi gấm vào trang giấy [trang giấy chịu tất cả], đúng là một việc làm hiểm nguy. Công chúng đọc sách khác xa với công chúng xem diễn kịch, và người ta sợ rằng: công chúng xem kịch có thể bác bỏ hoàn toàn những điều mà công chúng đọc sách đã thừa nhận.
Sự thật cái chuyện đó đã không xảy ra. Nguyên tắc tự do văn học đã được hiểu đúng trong giới đọc sách và nghiên cứu cũng đã được chấp nhận không kém nhiệt tình trong đám đông vô tận những người khát khao những cảm xúc thuần tuý nghệ thuật, tối tối ngập tràn các nhà hát Paris. Tiếng nói cao và mạnh đó của quần chúng, tương tự như tiếng nói của Chúa Trời, muốn rằng: Thơ ca từ đây cùng có chung một khẩu hiệu với chính trị: “RỘNG RÃI VÀ TỰ DO”
Giờ đây, nhà thơ hãy đến! Công chúng có rồi.
Và cái tự do ấy, công chúng muốn nó thật là đúng với ý nghĩa của nó; thật lý tưởng; gắn liền với TRẬT TỰ, trong quốc gia, gắn liền với NGHỆ THUẬT trong văn học. Tự do có một đạo lý riêng của nó, mà thiếu đi nó không còn trọn vẹn. Những quy tắc cũ của Aubignac hãy mai một đi cùng với những tập quán cũ xưa của Cujas [3] thế là tốt! Nền văn học nhân dân hãy kế tiếp nền văn học cung đình như vậy càng hay! Nhưng trước nhất hãy có một duyên cớ nội tại tồn tại trong cái cội nguồn của mọi sự đổi mới này! Cái nguyên tắc tự do hãy phát huy vai trò và tác dụng của nó! Và phát huy đúng mức! Trong văn học cũng như trong xã hội, không có triều nghi, không có sự vô chính phủ! Mà là những đạo luật. Không có gót son, không có mũ đỏ! [6]
Đó cái điều mà công chúng muốn. Và họ muốn lắm! Còn chúng tôi, vì tôn trọng công chúng đã dành một sự ủng hộ nhiệt tình và biết bao khoan thứ cho một sáng tác đầu tay chưa xứng đáng tí nào, chúng tôi cho xuất bản vở kịch này đúng như khi biểu diễn. Có thể một ngày kia sẽ đến mà nó được ra mắt mọi người đúng như tác giả đã viết ra, có ghi chú và bình luận những chi tiết bị thay đổi sửa sang cho sân khấu. Những chi tiết đó không phải không có những cái thú vị bổ ích của nó, nhưng bây giờ thì quá tỉ mỉ rườm rà: TỰ DO NGHỆ THUẬT đã được chấp nhận rồi, nghĩa là vấn đề chủ yếu đã được giải quyết, cần gì phải dừng lại những vấn đề thứ yếu! Tuy nhiên, chúng ta có thể trở lại vấn đề nầy một lúc nào đó. Chúng tôi sẽ nói tỉ mỉ chi li, dùng lý lẽ và thực tế để đập tan cái lệ kiểm duyệt kịch bản ấy, trở ngại duy nhất cho tự do sân khấu khi nó không còn gặp một trở ngại nào nữa về phía công chúng. Chúng tôi sẽ cố gắng dù biết là nguy hiểm và vì tận tụy với vấn đề nghệ thuật, để vạch trần trăm nghìn thứ lạm dụng của cái chính sách kiểm soát tinh thần ấy. Cũng giống cái truy tà pháp đình kia [5], nó cũng có những quan tòa giấu mặt, những đao phủ giả trang, những cuộc tra tấn, chặt chân chặt tay và cả tử hình. Nếu có thể, chúng ta sẽ xé toang những tấm tã lót cảnh sát còn quấn chặt – sỉ nhục thay! lấy sân khấu thế kỷ XIX chúng ta!
Ngày nay chỉ còn chỗ cho sự biết ơn và những lời cảm tạ. Tác giả vở kịch này xin gửi tới công chúng những lời biết ơn sâu sắc từ đáy lòng mình. Tác phẩm này, không phải tác phẩm của tài năng mà tác phẩm của lương tâm và tự do, đã được công chúng bảo vệ một cách độ lượng chống lại bao sự thù hằn, bởi công chúng bao giờ cũng có lương tâm và tự do. Vậy hãy cảm tạ công chúng và cũng cảm tạ lớp trẻ đầy khí thế đã bao che ủng hộ cho tác phẩm của một chàng trai trung thực và độc lập như thế hệ trẻ ấy. Chính vì thế hệ trẻ mà tác giả làm việc quên mình, bởi vinh dự biết bao những tràng vỗ tay của tầng lớp thanh niên ưu tú này, những con người thông minh, lôgic, thuỷ chung, thật sự tự do trong văn học cũng như trong chính trị, thế hệ cao thượng không từ chối nhìn thẳng vào sự thật và nhận ánh sáng từ hai phía.
Còn về tác phẩm thì tác giả sẽ không bàn tới. Tác giả nhận hết thảy mọi lời phê bình từ những lời nghiêm khắc nhất đến những lời khoan dung nhất, bởi mọi lời phê bình đều có những khía cạnh bổ ích cho mình. Tác giả không dám tự hào rằng công chúng đã hiểu đúng vở kịch ngay từ phút tiếp xúc đầu tiên, trong đó tập Romanceroital general chính là chiếc chìa khóa. Tác giả sẵn sàng mời những ai mà tác phẩm này có thể làm khó chịu, hãy đọc lại Le Cid, Don Sanche, Nicomède, hay nói đúng hơn, đọc lại toàn bộ hai nhà thơ lớn tuyệt vời Corneille và Molière ấy. Nếu họ quan tâm đến sự kém cỏi vô bờ của tác giả Hernani, thì việc đọc lại hai nhà thơ trên có thể làm cho họ một phần nào giảm bớt sự nghiêm khắc đối với một vài điểm họ không ưa về nội dung hoặc về hình thức trong vở kịch. Nói chung, có lẽ chưa đến lúc người ta đánh giá nó.
Cho đến nay, Hernani chỉ mới là hòn đá đầu tiên của một tòa lâu đài tồn tại hoàn chỉnh trong đầu óc tác giả, mà có nhìn toàn bộ mới thấy được cái phần giá trị của một vở kịch nầy. Biết đâu một ngày nào đó, người ta sẽ không còn cho là sai lầm cái hứng thú đột xuất đã thúc đẩy tác giả, như chàng kiến trúc sư thành Bourges lắp một cái cửa theo kiến trúc người Maures vào ngôi nhà thờ Gôtic của mình.
Trong lúc đợi chờ, việc tác giả làm quả còn là ít ỏi. Tác giả biết vậy. Mong cho tác giả có đủ thời gian và sức khỏe để hoàn thành sự nghiệp của mình. Có hoàn thành, nó mới có giá trị.
Bởi tác giả không nằm trong con số hiếm hoi những thi nhân được đặc cách chết đi khi sự nghiệp sáng tạo chưa hoàn thành mà không hại gì đến tiếng tăm lừng lẫy về sau của họ. Tác giả không thuộc những con người vẫn vĩ đại dù chưa hoàn thành sự nghiệp của mình, những con người hạnh phúc mà người ta có thể nói về họ như nhà thơ Virgile nói về thành Carthage đang đào móng đắp nền: “Công việc bị ngắt quãng nửa chừng còn treo lại đó: Những luỹ thành mang đầy dọa dẫm nhô cao”. [Anh hùng ca ENÉIDE Khúc ca IV, câu 88-89].
Ngày 9 tháng 3 năm 1830
Victor Hugo
___________
[1] Charles DOVALLE chết trong một trận đấu gươm cuối năm 1829, 22 tuổi, ít lâu sau khi Victor Hugo hoàn thành vở HERNANI. Trong tập thơ LESYLPE xuất bản 2 tháng sau khi nhà thơ trẻ chết, với lời tựa của Victor Hugo, người ta còn nghe tiếng vọng vở kịch Mariông Delorme [của Hugo] bị cấm diễn.
[2] LUTHER[1483-1546] nhà cải cách tôn giáo Đức, bị đại hội Worm tước quyền công dân và trục xuất, năm 1521. [3] AUBIGNAC, tác giả cuốn NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU [1637] được coi như bộ luật về nghệ thuật sân khấu cổ điển. Do đó Victor Hugo liên hệ Aubignac với nhà luật học Cujas. [4] MIRABEAU, diễn giả nổi tiếng - Một trong những lãnh tụ cách mạng tư sản Pháp 1789-92. [1749-1791].
NAPOLÉON ĐỆ NHẤT, Hoàng Đế Pháp [1769-1821]. [5] Toà án của giáo hội trung cổ chuyên xử những kẻ chống lại giáo lý Nhà Thờ. Nhà bác học Galilée đã bị tòa án này xử. [6] Không quý tộc, không tư sản.
* Bản dịch này dịch đúng nguyên bản như tác giả đã viết với đầy đủ những chi tiết về phong tục tập quán, về những nét nổi bật trong tính cách các nhân vật - mà kịch bản biểu diễn đã phải cắt đi.
NHÂN VẬT
HERNANI 20 tuổi
ĐÔNG CAR-LÔX (Don Carlos), Vua Tây Ban Nha, 19 tuổi
ĐÔNG RUY GÔME ĐƠ XIN-VA (Don Ruy Gomez de Silva) 60 tuổi
ĐÔNA XON ĐƠ XIN-VA (Dona Sol de Silva) khoảng 17 tuổi
CÔNG TƯỚC BA-VIE (Duc de Bavière)
CÔNG TƯỚC GÔTA (Duc de Gotha)
CÔNG TƯỚC LUT-DEN-BUA (Duc de Lutzenbourg)
ĐÔNG XĂNG-SÔ (Don Sancho)
ĐÔNG MA-TI-AX (Don Mathias)
ĐÔNG RI-CAR-ĐÔ (Don Ricardo)
ĐÔNG GAR-XI XUA-RE (Don Garci Suarez)
ĐÔNG FRĂNG-XIX-CÔ (Don Francisco)
ĐÔNG GIUĂNG ĐƠ HARÔ (Don Juan de Haro)
ĐÔNG GIN TEN-LE GI-RÔNG (Don Jil Teller Giron)
Mưu bạn 1
Một người sơn cước
LA-KE (Laquez)
ĐÔNA GIÔ-DE-FA ĐUY-AC (Dona Josepha Duarte)
Một bà phu nhân
Những kẻ mưu bạn của Đồng minh Thần thánh, Đức và Tâybannha
Những người sơn cước, lãnh chúa, lính tráng, thị đồng, dân chúng, v,v..
HỒI THỨ NHẤT
ÔNG VUA
LỚP I
ĐÔNA JODEPHA- ĐÔNG CAR-LÔX
[Đôna jôdêpha Đuy-ac, già, bận toàn đen, đai váy đính hạt huyền theo kiểu Idaben Ngoan Đạo]
ĐÔNA JÔDÊPHA
[một mình - khép lại tấm màn đã cũ treo cửa sổ và xếp đặt ngay ngắn mấy chiếc ghế bành; có tiếng gõ ở cái cửa nhỏ khuất bên phải. Bà lắng nghe – Tiếng gõ lần thứ hai]
- Chàng đến rồi ư? [Lại tiếng gõ] - Đúng ở cái cầu thang
An khuất ấy. [Lại tiếng gõ] -Nhanh, đi mở cửa cho chàng:
[bá mở cánh cửa che kín. Đông Carlôx vào, cổ áo tơi kéo lên sát mũi, và mũ chụp sát mắt]
Chào kỵ sĩ xinh trai:
[bà đón vào. Người mới tới cất áo nhung, để lộ một bộ y phục sang trọng toàn bằng nhung đen, theo trang phục Cax-ti-ăng 1519. Bà nhìn sát mặt đoạn lùi lại, ngạc nhiên]
Kià, ngài Hernani: Không phải ngài ư? [1] Cứu! Cứu tôi với! Lửa!
ĐÔNG CARLÔX
[túm lấy tay bà] - Này bảo mẫu: kêu tiếng nữa bà chết tươi tại chỗ?
[Đông Carlox nhìn bà đăm đăm, bà lặng im hoảng sợ]
Có đúng đây là buồng Đôna Xon, vị hôn thê của lão Quốc công già
Đơ Paxtơrana, chú của nàng, một Đức Ong tốt bụng sắp ra ma,
Đáng kính và hay ghen? Nói! Cô nàng yêu đắm đuối
Một kỵ sĩ râu ria chưa một sợi
Và tối nào cũng bất chấp lũ ghen tuông,
10 - Tiếp chàng trai không râu dưới chòm râu của lão già khòng.
Họ nói vậy. Đúng không? [bà im lặng. Đ. Carlox lay cánh tay bà]
Bà trả lời ta chứ?
ĐÔNA JODÊPHA
- Ngài đã cấm già không được nói nửa lời, thưa ông chủ!
Đ. CARLOX
- Bởi vậy ta chỉ muốn bà thưa một tiếng: Có - Không.
Tiểu thư nhà bà có đúng Đôna Xon
Đơ Xin-va? Nói!
Đ. JODÊPHA
- Đúng! Sao?
Đ. CARLOX
- Không sao cả!
Lão Công Tước, vị hôn phu già của nàng, hiện giờ vắng hả?
Đ. JODÊPHA
- Vâng!
Đ. CARLOX
- Hẳn nàng đang đợi người yêu?
Đ. JODÊPHA
- Vâng!
Đ. CARLOX
- Ta chết mất thôi!
Đ. JODÊPHA
- Vâng!
Đ. CARLOX
- Có phải đây nơi trò chuyện của hai người?
Đ. JODÊPHA
- Vâng:
Đ. CARLOX
- Giấu ta chút:
Đ. JODÊPHA
- Giấu Ngài?
Đ. CARLOX
- Giấu ta!
Đ. JODÊPHA
- Sao vậy?
Đ. CARLOX
- Chẳng sao cả!
Đ. JODÊPHA
- Tôi giấu Ngài?
Đ. CARLOX
- Ngay đây!
Đ. JODÊPHA
- Không đời nào!
Đ. CARLOX
[rút một con dao găm và một túi vàng ra]
- Xin bà hãy
Lựa chọn đi: Túi vàng kia hay chiếc dao này?
Đ. JODÊPHA
- Ra Ngài là quỷ ư?
Đ. CARLOX
- Chính thế!
Đ. JODÊPHA [mở cửa tủ hẹp bên tường]
- Nấp vào đây:
Đ. CARLOX [xem xét cái tủ]
- Vào cái hộp này
Đ. JODÊPHA - [đóng cánh tủ]
Không ưng thì lui gót!
Đ. CARLOX
- Có! [Lại xem xét]
- Phải chăng đây là nơi chuồng ngựa
Bà tiện tay vất cái cán chổi tre bà dùng để cỡi đấy ư?
[chui vào tủ một cách khó khăn]
- Nào!
Đ. JODÊPHA - [vẻ bị xúc phạm]
- Một người đàn ông ở đây?
Đ. CARLOX - [từ trong tủ còn để mở]
- Tiểu thư bà chắc hẳn đang chờ
Một người nữ hả?
Đ. JODÊPHA
- Trời! Ta nghe tiếng bước chân đi tới
Của Dôna Xon!Thưa ngài. Xin đóng nhanh cửa lại!
[bà đóng mạnh cánh tủ]
Đ. CARLOX
- Bảo mẫu! Nghe! Bà hé môi chỉ nói một lời
30-Là tức thì toi mạng!
- Đ. LODÊPHA [một mình]
- Hắn là ai?
Giê-su lạy Chúa! Ta hô hoán lên xem thử?
Nhưng gọi ai? Ngoài tiểu thư và ta, trong cung mọi người đang ngủ.
Thôi kệ! Người kia sắp tới: Viêc chàng, chàng sẽ liệu lo!
Chàng có gươm sắc của chàng. Cầu trời phù hộ cho ta
Khỏi địa ngục! [nhấc cân túi bạc] - Vả lại đây không phải tay trộm cắp!
[Đ. Xon vào, mặc toàn trắng. D. Jôđêpha vội giấu túi bạc đi]
LỚP II
ĐÔNA JODÊPHA, ĐÔNG CARLÔX [nấp kín], ĐÔNA XON rồi HERNANI
Đ. XON
- Jô-dê-pha!
Đ. JODÊPHA
- Thưa bà!
Đ. XON
- Ta sợ điều bất trắc?
Her-na-ni đáng lẽ ở đây rồi! [có tiếng chân ở cửa con] - Kià chàng đang lên!
Hãy mở cửa trước khi chàng gọi! Ngay đi, hết sức khẩn trương!
[Jôdêpha mở cái cửa con. Hernani vào, mặc áo choàng rộng, mũ rộng
bên trong mặc y phục người sơn cước xứ Aragông màu xám với một giáp
da. Một thanh gươm, một con dao găm và một cái tù và bằng sừng đeo ở
thắt lưng].
Đ. XON [chạy tới đón chàng]
- Hernani!
HERNANI
- Đôna Xon! Lại được gặp em! và bên tai tiếng em nói đó!
40 - Sao số phận nở chia cắt đời ta đôi ngả!
Ta bao xiết cần em để quên hết mọi người đi!
Đ. XON [sờ vào quần áo ướt của chàng]
- Lạy chúa! ướt sũng áo choàng kia! Mưa dữ vậy ư?
HERNANI
- Ta không rõ!
Đ. XON
- Chàng rét lắm ư!
HERNANI
- Không đáng kể!
Đ. XON
- Chàng cởi áo ra!
HERNANI
- Đông Xon, bạn tình ta yêu quý,
Hãy kể ta nghe mỗi lúc đêm về em ngủ trên giường đệm trắng tinh,
Ngây thơ, bình thản, trắng trong, giấc đẹp yên lành
Hé mở miệng em và lấy ngón tay khép làn mi em lại,
Có thiên thần nào nói với em em xiết bao êm ái
Cho kẻ khốn nạn này mà mọi cái trên đời đều hắc hủi bỏ quên?
Đ. XON
50- Chàng đến khá muộn màng, nhưng hãy nói với em
Chàng có rét không?
HERNANI –
Ta! Đứng bên em ta nóng bừng rạo rực.
A! Khi tình yêu ghen tuông trong đầu ta sôi sục,
Khi trái tim ta căng tràn và đầy bão táp phong ba,
Có làm chi một chút mây mù
Chốt lát lướt qua, hắt xuống một vài tia chớp bão?
Đ. XON [cởi áo ngoài cho chàng] –
Nào, chàng đưa áo đây em, và thanh gươm cùng với áo!
HERNANI [đặt tay lên chuôi kiếm]
Không! Nó là bạn thân ta trong trắng, trung thành!
Đôna Xon em! Lão công tước già, chồng sắp cưới của em
Chú cùa em đi vắng?
Đ. XON
- Vâng, giờ khắc này thuộc vế ta đó.
HERNANI
60- Giớ khắc này! Và đó là tất cả!
Phần của ta còn gì đâu ngoài một phút khắc này!
Và sau, Cần gì! Phải quên đi! Hay chết! Thế thôi!
Thiên thần hỡi! Một giờ khắc với em, một giờ, nói đúng,
Cho ai muốn sống cuộc đời, rồi sau, là vô tận!
Đ. XON –
Her-na-ni!
HERNANI - [chua chát]
Vui sướng sao, Công Tước vắng nhà!
Như tên trộm tay run phá cửa người ta,
Ta thoắt vào, và thấy em, và cướp đi của hắn
Một khắc giờ nghe tiếng em ca say đắm,
Và hưởng cái nhìn say đắm của em!
70 - Ta hạnh phúc vô song, chắc có kẻ ghen thầm
Bởi ta trộm của hắn một giờ, và hắn cướp của ta cuộc sống!
Đ. XON –
Chàng bình tỉnh! [trao áo choàng cho Jôdêpha]
Jô-dê-pha, mang áo này hong khô nơi chỗ thoáng!
[Jôdêpha ra, Đ. Xon ngồi, làm dấu cho Hernani xích lại gần]
Chàng tới đây!
HERNANI [không nghe nàng bảo] –
Vậy là giờ đây Công Tước vắng lâu dài?
Đ. XON [mỉm cười] –
Chàng cao lớn thế!
HERNANI –
Lão vắng mặt!
Đ. XON –
Hởi người yêu ơi!
Ta đừng nghĩ về Công Tước nữa!
HERNANI –
A! Công nương ơi! Phải nghĩ! Lão già ấy, hắn yêu em, sắp cưới em làm vợ
Sao! Chẳng phải hôm nào hắn đã hôn em?
Không nghĩ tới!
Đ. XON [cười] –
A! Ra đó điều khiến chàng thất vọng trong tim!
Một cái hôn của chú mình, gần như một người cha, lên trán!
HERNANI –
80-Không! Cái hôn của người yêu, người chồng, người ghen trơ trẻn!
Chao ơi! Em sẽ là của hắn, Công Nương ơi, có nhớ hay không?
Lão già điên đầu đã vẹo xuống sườn
Đã kết thúc đường đời, cáo chung năm tháng,
Cần có vợ, và dù đã là thây ma giá lạnh,
Sắp cưới gái thanh tân! Oi: lão già điên!
Khi tay này hắn nắm tay em,
Há chẳng thấy tay kia nắm tay thần chết?
Giữa mối tình ta, hắn chen vào không sợ sệt,
Lão già ơi! Hãy đi, cho người ta đào huyệt chôn ngươi!
90 - Ai định cuộc hôn nhân? Mong rằng do sức ép bên ngoài!
Đ. XON –
Người ta bảo: Nhà Vua muốn thế!
HERNANI –
Nhà Vua! Nhà Vua! Thân phụ ta đã bị
Lên đoạn đầu đài do bản án phụ thân vua
Dù từ chuyện cũ xa xưa ai nấy đã già
Mà với hồn tên vua, với con trai, vợ goá
Với tất cả gia đình, bà con thân thích nó
Thù của ta vẫn mới mãi trong lòng.
Vua trước chết rồi, thôi, không tính nữa, cho xong!
Từ thơ bé, ta nguyện sẽ trả thù cha ta lên đầu con hắn.
100 - Ta đã tìm theo mi khắp mọi nơi mọi chốn,
Carlôx ơi, tên vua tano bạo Cax-ti!
Bởi giữa hai nhà ta vẫn nguyên vẹn mối thù
Hai thân phụ đã đấu tranh không băn khoăn, không thương xót,
Ba mươi năm! Họ chết rồi, nhưng cuộc đấu tranh nào dứt!
Thù sâu của họ vẫn còn.
Họ nào được yên hòa một phút cỏn con!
Bởi con họ đã đứng lên, cuộc so gươm tiếp mãi!
A! Thì ra chính mi muốn cuộc hôn nhân kinh tởm ấy!
Càng hay! Ta tìm mi, mi tự dưng dẫn xác lại trên đường!
Đ. XON –
110Chàng làm em sợ sao!
HERNANI –
Mang bản án rủa nguyền,
Ta phải đến mức làm chính mình kinh hoảng.
Hãy nghe, em! Người mà họ buộc em dâng tuổi xuân cho hắn,
Ruy đơ Xin-va, chú em, là công tước Pax-tơ-ra-na,
Người giàu đất A-ra-gông, bá tước và đại quý tộc Cax-ti nhà.
Thiếu tuổi trẻ, hắn có khả năng, hởi người gái đẹp!
Mang đến cho em bao ngọc vàng, bao đồ trang sức,
Cho trán em, giữa hàng vua chúa rọi hào quang.
Và về địa vị, kiêu xa, danh vọng, giàu sang,
Khối hoàng hậu sẽ suy bì nàng công tước!
120 - Hắn thế đó! Cón ta, nghèo hèn, cơ cực,
Tuổi ấu thơ ta chỉ có những khu rừng
Trong đó ta lan trốn đời bằng đôi chân không,
Cũng có thể ta sẽ có một huy chương rạng rỡ
Mà giờ đây vết máu rỉ đang làm hoen ố
Và biết đâu ta có những lợi quyền
Đang bị chôn vùi sâu giữa bóng đêm
Mà tấm vải đen đoạn đầu đài còn giấu trong nếp gấp.
Và nếu ngày sau, mong chờ ta không lầm lạc,
Thì lợi quyền kia cũng tuốt ra khỏi vỏ với gươm này.
130 - Trong lúc chờ, ta chỉ được ông trời hay ghen tị trao tay
Không khí, anh trời, và nước lã,
nón hồi môn chung cho mọi người tất cả,
Nhưng giờ đây em phải để người giải thoát cho em
Khỏi tay ta, hoặc khỏi tay công tước dứt tình,
Em phải chọn: theo ta - hay lấy hắn!
Đ. XON –
Em sẽ theo chàng:
HERNANI –
Theo ta? Cùng những bạn bè thô thiển,
Lưu đày mà đao phủ đã quên tên,
Những con người không bao giờ trái tim và thanh kiếm bị cùn.
Ai cũng có một mối tử thù giục giã?
140 - Em sẽ đến, thống lĩnh đoàn lâu la của ta như người ngoài gọi nó.
Vì em biết đâu ta là một kẻ cướp rừng!
Khi khắp mọi xứ Tâybannha ta bị truy nã không thương,
Thì trong rừng rậm, trong những núi cao thăm thẳm ấy
Trong hốc đá cheo leo chỉ có chim phượng hoàng nhìn thấy
Riêng xứ Cata-lô già nua đón ta như một mẹ hiền.
Giữa những người dân sơn cước tự do, nghèo đóimà trang nghiêm.
Ta lớn lên. Và ngày mai, ba nghìn đứa con của Cata-lô anh dũng
Sẽ đến, nếu giữa núi rừng tiếng còi này của ta vang động.
Em run sợ ư? Suy nghĩ nửa đi thôi!
150 - Theo ta, vào rừng, vào núi, cuối biển, cùng trời,
Cạnh những con người giống ma vương mơ trong giấc,
Hoài nghi tất cả: giọng nói, mắt nhìn, âm thanh, tiếng bước,
Uống nước suối rừng, ngủ trên cỏ, và đêm đêm
Vạch vú cho một bé em vừa thức giấc bên mình,
Mà nghe từng loạt súng trường bên tai đạn rít,
Lang thang cạnh ta, bị lưu đày và cần thiết
Thì theo ta nơi ta theo cha ta đó: đoạn đầu đài!
Đ. XON –
Em sẽ theo chàng!
HERNANI –
Công Tước giàu sang, phát đạt, quyền oai,
Không dấu vết trên tên tuổi ông cha để lại.
160 - Công Tước làm mọi điều. Công tước dâng em với tình duyên mới
Ngọc vàng, tước vị, giàu sang:
Đ. XON –
Ngày mai, chúng ta sẽ lên đường,
Hernani! Chớ chê trách em quá ư táo tợn.
Đối với em, chàng là quỷ hay thiên thần bản mệnh,
Em cũng không hay. Nhưng em là nô lệ của người yêu.
Hãy nghe em! Chàng đi đâu bất luận, em theo.
Dù ở dù đi, em thuộc về chàng tất cả.
Vì sao em hành động thế này? Chẳng rõ.
Em cần thấy người yêu, thấy nữa, thấy luôn luôn,
170 - Khi bước chân chàng đi khuất nẻo, tiếng tan dần,
Là khi đó em tưởng tim em ngưng đập,
Thiếu chàng, em cảm thấy hồn em tan biến mất.
Nhưng khi những tiếng chân âu yếm chờ trông
Lại thoảng bên tai là liền ngay em nhớ lại rằng
Em sống, và em cảm thấy hồn em về trở lại.
HERNANI [ôm nàng vào lòng]
Oi thiên thần!
Đ. XON –
Hẹn ngày mai, nửa đêm. Mang theo quân tới
Dưới cửa sổ buồng em. Chàng đi: Em sẽ mạnh và kiên cường.
Nhớ gõ ba tiếng rời!
HERNANI - -
Em biết ta là ai chăng?
Giờ đây?
Đ. XON –
Lãnh chúa của lòng em! Em theo chàng, bất chấp!
HERNANI –
Không thể được! Em, người đàn bà yếu ớt,
Bởi em muốn theo ta, em cần biết rõ họ tên,
Biết địa vị ta, biết rõ tâm hồn,
Biết số phận nào ẩn dưới áo choàng Hernani mục tử?
Em đã yêu một gã lục lâm thực sự,
Liệu có yêu một kẻ lưu đày biệt xứ quê hương?
Đ. CARLOX [mở tung cánh cửa tủ] –
Bao giờ thì các ngươi kể xong câu chuyện hoang đường? [2]
Các người tưởng ngồi trong tủ này mà thoải mái?
[Hernani lùi lại. Đ. Xon thét lên một tiếng, nấp vào lòng chàng và sợ hãi]
HERNANI [đặt tay lên chuôi kiếm] –
Gã này là ai?
Đ. XON –
Trời! Ai cứu nguy tôi với:
HERNANI –
Im lặng, Đôna Xon! Đừng đánh thức làm gì những liếc mắt ghen tuông
190 - Khi bên em còn ta đứng đó!
Dù có xảy tình huống nào đi nữa
Đừng bao giờ kêu gọi ai cứu giúp ngoài ta!
[Với Đông Carlox] -
Ngươi làm gì đây?
Đ. CARLOX –
Hỏi ta ư? Nhưng nhìn qua cũng thấy được là
Không phải ta băng rừng lên lưng ngựa.
HERNANI –
Kẻ đã xúc phạm lại còn mai mỉa
Dễ làm cho người thừa tự nó cũng cười thôi!
Đ. CARLOX –
Ai đến phiên người ấy, thưa Ngài!
Ta nói thật. Ngài yêu Công Nương, và đôi mắt huyền đen láy
200 - Trong mắt nàng, ngài tới soi mắt mình tối tối,
Rất hay thôi! Tôi cũng rất yêu nàng và muốn rõ tính danh
Con người tôi thấy trèo qua cửa sổ bao lần
Trong lúc đótôi vẫn đứng im ngoài cửa.
HERNANI –
Tôn trọng Ngài, tôi sẽ mời ngài ra bằng lối tôi vào đó.
Đ. CARLOX –
Ta sẽ xem. Vậy là tôi dâng tình thắm cho Công Nương.
Ta chia nhau. Ngài muốn không? Tôi đã thấy trong hồn đẹp của nàng
Bao tình ái, khoan dung, tâm tư rạo rực
Chắc chắn đủ cho hai người yêu cùng một lúc.
Vậy nên đêm nay, muốn kết thúc việc toan làm
210 - Sa lưới Ngài, chắc thế, đột nhiên
Vào đây, tôi ẩn nấp, tôi nghe, nói thật với ngài không úp mở,
Nhưng nghe chưa được gì mà ngột ngạt gần tắc thở
Lại nhầu nát chiếc áo ngoài may kiểu Pháp của tôi.
Tôi ra đây, thú thật với Ngài.
HERNANI –
Kiếm của ta cũng đang thiếu tự do thoải mái
Và cũng muốn ra.
Đ. CARLOX - [chào Hernani] –
Thưa Ngài, Ngài muốn sao xin vậy.
HERNANI [tuốt kiếm ra] –
Hãy sẵn sàng! [Đ. Carlôx rút gươm ra]
Đ. XON - [lao vào chặn giữa hai người ]
Hernani! Trời!
Đ. CARLOX –
Hãy bình tỉnh, Công Nương!
HERNANI - [Với Đ. Carlôx]
Cho biết tên Ngài!
Đ. CARLOX –
Ồ! Ngài cho biết tính danh! [3]
HERNANI –
Ta giữ kín, oan nghiệt và bí huyền, cho một kẻ
220 - Mà một ngày kia, đầu gối này sẽ đè lên bẹp dí
Sẽ nhận được tên ta bên tai mình và mũi kiếm ta trong tim!
Đ. CARLOX –
Vậy kẻ đó tên gì?
HERNANI - -
Ngài đâu thiết phải quan tâm!
Hãy sẳn sàng! chống đỡ! [Họ giao gươm. D. Xon run rẫy ngã
xuống ghế. Có tiếng gõ cửa]
Đ. XON [đứng dậy, kinh hoảng] –
Trời! Có người gọi cửa!
[Hai người dừng gươm. Đ. Jôdêpha bước vào qua cửa con, bối rối]
HERNANI [với Đ. Jôdêpha] –
Ai gọi?
Đ. JODÊPHA [với Đ. Xon] –
Thưa Công Nương, thật quá đỗi bất ngờ!
Công Tước quay về!
Đ. XON [chấp tay] –
Công tước thật ư?
Thôi chết ráo! Chao ơi, khốn nan!
Đ. JODEPHA - [Nhìn xung quanh] –
Giê-su! Người lạ mặt! Những thanh gươm lấp loáng!
Người ta đánh nhau! Rõ những việc làm lỗ mãng làm sao!
[hai người tra gươm vào vỏ. Đông Carlôx khoác kín áo choàng, sập mũ
xuống tận mắt - Lại tiếng gõ cửa]
HERNANI –
Làm sao đây? [Lại tiếng gõ]
MỘT TIẾNG GỌI từ ngoài –
230- Đôna Xon! Mở cửa cho ta nào!
[Đ. Jôđêpha tiến một bước về phía cửa - Hernani ngăn lại]
HERNANI –
Chớ có mở!
Đ. JODEPHA [móc túi lấy bộ tràng hạt] –
Lạy thánh Jăc! Cứu chúng con qua cơn nguy khó! [Lại tiếng gõ cửa]
HERNANI [Chỉ cho Đ. Carlôx cái tủ] –
Ta nấp đi!
Đ. CARLOX –
Trong tủ ư?
HERNANI - [chỉ cánh cửa] –
Ngài vào đấy! Để mặc ta đối phó!
Hai người ta sẽ cầm cự ở đây!
Đ. CARLOX –
Rất cảm ơn! Rộng quá đi thôi!
HERNANI - [chỉ cái cưả con]
Hay ta trốn đường này!
Đ. CARLOX - -
Chào Ngài, Ngài đi! còn tôi, tôi ở lại.
HERNANI –
A! Ngài sẽ trả tôi, cái món nợ đầu rơi máu chảy!
[với Đôna Xon] - Ta chèn cửa lại đi!
Đ. CARLOX [với Đ. Jôđêpha] –
Hãy mở ra!
HERNANI –
Hắn nói sao?
Đ. CARLOX -[với Jôđêpha hoảng hốt] –
Mở cửa ra đi! tôi đã bảo bà mà!
[Tiếng gõ cửa dồn dập. Đ. Jôđêpha run cầm cập ra mở cửa]
Đ. XON –
Ta chết mất!
LỚP III
ĐÔNG CARLÔX, ĐÔNA XON, HERNANI, ĐÔNG RUY GÔME ĐƠ XINVA tóc bạc trắng, mặc màu đen, có người hầu cầm đuốc.
Đ. RUY GÔME –
Đàn ông ở trong buồng cháu ta giữa đêm hôm khuya khoắt!
270 - Tất cả lại đây! Cũng đáng có tiếng ồn và ánh đuốc!
[với Đ. Xon] - Thề có thánh Jăng Đavila, ta đánh cuộc cả linh hồn,
Buồng nàng đây hiện diện ba người, thừa hai, phải không Công Nương?
[Với hai người] - Các kỵ sĩ trẻ của ta đang làm gì đây vậy?
Khi ta có Lơ Xit và Ber-na, những kẻ khổng lồ vĩ đại.
Của Tâybannha và hoàn cầu, từng đi đó đây khắp các xứ Cax-ti
Tôn trọng người già và bảo vệ nữ nhi,
Đó là những người hùng mang sắt thép nặng
Vẫn thấy nhẹ hơn các người mang nhung gấm.
Họ kiêng vì những chòm râu đã ngả màu tro.
250 - Bắt tình yêu quỳ gối dưới bàn thờ
Không bội phản ai bởi cái lý do chính đáng
Là phải bảo toàn danh dự gia đình huyết thống:
Muốn lấy vợ, họ lấy người không dấu vết đơn sai,
Giữa bạch nhật thanh thiên, trước mặt mọi người,
Mà chiếc búa, ngọn lao, lưỡi kiếm vẫn trong tay nắm chắc.
Còn lũ phản bội, chiều về, mắt quay nhìn xuống gót,
Đợi bóng đêm mà giấu hành động bất lương,
Xúc phạm đàn bà sau lưng các ông chồng,
Thì tổ phụ anh hùng của tất cả chúng ta: Lơ Xit
260 - Sẽ coi chúng đê hèn và bắt chúng quỳ sát đất
Người sẽ lột trần cái vỏ ngoài quý tộc giả danh
Và trở sống gươm phang cho gia hiệu đó tan tành.
Đấy cái việc - ta đau buồn suy nghĩ -
Mà người xưa sẽ làm cho người nay là thế!
Các người đến làm gì đây? Có phải muốn phô rằng:
Ta chỉ là một lão già mà lũ trẻ sắp cười chăng?
Họ sắp cười ta, người lính Da-mô-ra kiêu dũng.
Họ sẽ cười ta, khi ta bước qua, với mái đầu bạc trắng?
Ít nhất không phải chính các người cười chứ, phải không?
HERNANI –
270- Công Tước!....
Đ. R. GOME –
Im! các người có gươm, có vòng nhẫn, co đòng,
Săn bắn, tiệc tùng, chó bấy, chim ó,
Những bài hát để hát lúc chiều, dưới lan can cửa sổ,
Mũ gắn lông chim, áo khoác lụa là
Khiêu vũ, ngựa xe, vui thú, tuổi hoa,
Bỗng như đứa trẻ đang buổn, bất cứ bằng cách nào phải có
Một món quà: các người chộp một ông già cả!
A! Cái quà chơi, các người đập nát! Cầu trời
Cha mảnh nó lại tung đầy mặt mũi các người thôi!
280 - Hãy theo ta!
HERNANI –
Thưa Ngài Công Tước...
Đ. R. GOME –
Hãy theo gót ta! Theo gót!
Thưa các Ngài, chúng ta đã làm cái việc này có phải để cười chăng?
Một báu vật ở nhà ta - Đây danh dự một Công Nương,
Một phụ nữ, danh dự một gia đình, dòng họ.
Thiếu nữ này, ta yêu nàng. Nàng là cháu ta, và sắp sửa
Trao đổi chiếc nhẩn mình với chiếc nhẫn ở tay ta.
Ta tin nàng trinh nguyên và được mọi người tôn trọng thực thà.
Nhưng khi ta có việc phải đi ra ngoài một lúc
Ta, mà thiên hạ gọi Đông Ruy Gôme Công Tước
Ta không thể nào thử nột bước chân.
290 - - Mà không có ngay một tên sở khanh trộm lẻn vào buồng
Lui! Rửa tay đi, hởi những kẻ không hồn vô sỉ.
Bởi chỉ chạm tay các người cũng đủ làm vợ ta ô uế.
Không! Được rồi! Tiếp tục đi! Ta có gì khác nửa không đây?
[cởi ném vòng cổ] - Đây, hãy giẫm xuống chân! Giẫm chiếc vòng vàng nàý.
[ném mũ đi] - Vặt hết tóc ta biến nó thành một đồ đê hạ!
Và ngài mai, các người có thể khoe tung thành phố
Rằng: Chưa bao giờ bọn dâm ô, trong hành động lăng loàn,
Đã phủ nhuốc nhơ lên một làn tóc trắng hơn
Trên một vầng trán thanh cao hơn được.
ĐÔNA XON –
300- Thưa Đức Ông...
Đ. R. GOME - [với đầy tớ] –
Kỵ sĩ đâu? Kỵ sĩ đâu? Giúp ta một chút!
Lưỡi búa ta, dao găm ta, con dao Tôlet, mang đây!
[với Hernani và Đ. Carlôx] - Và hãy đi, theo ta cả hai người!
Đ. CARLOX [tiến lên một bước] –
Này Công Tước: Trước tiên đấy chưa phải điều cấp thiết.
Mà cấp thiết trước mắt ta chính là cái chết
Của Mac-xi-mi-liêng, Hoàng Đế Đức vừa qua.
[Cởi áo ngoài và cất mũ, để lộ rõ mặt]
Đ. R. GOME
Ngài đùa chăng? Trời nhẽ! Đức vua!
Đ. XON –
Đức Vua!
HERNANI [mắt bỗng nẫy lửa] –
Vua Tâybannha! Chính thực!
Đ. CARLOX - [giọng nghiêm nghị] –
Đúng, Carlôx! Ngài có điên không, thưa Ngài Công Tước?
Hoàng Đế ông ta băng hà - Ta mới biết chiều nay. [4]
310 - Ta vội thân hành qua trực tiếp báo Ngài,
Ngài, bề tôi trung thành mà ta yêu mến.
Và hỏi ý Ngài, giữa đêm khuya không ai biết đến.
Việc giản đơn thôi, mà cũng to tiếng ồn ào!
[Ruy Gôme làm hiệu cho đầy tớ ra ngoài, lão đến gần Đ. Carlôx. Đ. Xon nhìn Carlôx vừa ngạc nhiên vừa sợ hãi. Hernani đứng trong góc
buồng nhìn Đ. Carlôx với đôi mắt ánh căm thù]
Đ. R. GOME –
Nhưng tôi gọi cửa giờ lâu không mở vì sao?
Đ. CARLOX –
Lý do rõ: Ngài đến với cả tuỳ tùng một lũ
Khi việc mật quốc gia dẫn bước tôi vào lâu đài Ngài ở
Có phải để phô bày với đầy tớ Ngài ư?
Đ. R. GOME –
Chúa Thượng thứ tha! trông bề ngoài tôi cứ tưởng là...
Đ. CARLOX –
Bố già ơi! Ta đã tặng lâu đài Phi-ghe cho Ngài cai quản,
320 - Nhưng giờ đây phải cử ai cai quản Ngài cho xứng?
Đ. R. GOME –
Xin tha thứ!...
Đ. CARLOX –
Đủ rồi! Thôi chuyện đó miễn bàn!
Vậy là Hoàng Đế băng...
Đ. R. GOME –
Đức Thái Tổ Cao hoàng
Đã mất!
Đ. CARLOX –
Đúng thế! Công Tước đang nhìn thấy
Nỗi lòng của ta thấm sâu buồn tê tái.
Đ. R. GOME –
Ai sẽ lên kế vị thay Người?
Đ. CARLOX –
Công Tước miền Xac-xơ nằm trong diện nối ngôi
Phơ-răng-xoa đệ nhất của Pháp là một trong số người tranh chấp.
Đ. R. GOME –
Chọn địa điểm nào cho Hội đồng đầu phiếu họp
Bầu kẻ đứng đầu Đế chế?
Đ. CARLOX –
Hình như Ex-la-Sapen, hay Phrăng-pho hoặc Xpia,
Đ. R. GOME –
330- Còn Đức Vua mà chúa vẫn phù trì,
Đã có lúc nào để tâm ngôi quý?
Đ. CARLOX –
Luôn luôn.
Đ. R. GOME –
Chính Đức Vua được quyền kế vị
Đ. CARLOX –
Ta biết.
Đ. R. GOME –
Vương phụ Người là Đại Quốc Công
Của nước Ao - Và tôi mong cả đế quốc ghi lòng
Mãi mãi rằng: Đấng vừa bỏ long bào khoác vầng khăn liệm
Chính là tổ phụ của Đức Vua yêu mến!
Đ. CARLOX –
Vả chăng ta là thị dân của chính thành Găng.
Đ. R. GOME –
Thuở thiếu thời, tôi được thấy Người luôn.
Than ôi! Một mình tôi sống tròn thế kỷ!
340 - Bây giờ đây, tất cả đã đi vào quá khứ.
Hoàng Đế trước đây thật quyền uy lừng lẫy, tuyệt vời.
Đ. CARLOX –
Rôma ủng hộ ta.
Đ. R. GOME –
Dũng cảm, cương kiên, không tàn bạo với ai.
Cái đầu ấy thật hợp với vóc hình cổ truyền người Đức.
[cúi hôn tay Đ. Carlôx]
Đáng thương cảm sao! Tuổi trẻ ấy, đau thương này bao xiết!
Đ. CARLOX –
Đức Giáo Hoàng muốn chiếm lại Xi-xin
Của ta. Giử Xi-xin, một Hoàng Đế không có quyền,
Nên Giáo Hoàng đã phong ta Hoàng Đế,
Ta ngoan ngoãn trả Naplơ lại cho Người không chậm trễ.
Ta hãy nắm con phượng hoàng thật chắc trong tay. [5]
350 - Rồi sẽ xem ta có cho Người gặm nổi những cánh con này.
Đ. R. GOME –
Người sẽ vui sao, vị Hoàng Đế già giàu kinh nghiệm
Khi thấy vầng trán rộng của Ngài thay người mang đế miện!
A! Thưa Ngài, cùng với Ngài tôi khóc Người với bao nổi tiếc thương!
Vị Hoàng Đế rất khoan dung và kính chúa một lòng!
Đ. CARLOX –
Đức Thánh Cha khéo lắm! - Xi-xin là cái gì? Vô nghĩa! [6]
Một hòn đảo đèo vào vương quốc ta, một cù lao, chỉ thế!
Một mảnh thừa, một miếng giẻ vụn, nơi lõm nơi lồi,
Dính vào Tâybannha, mà lạc lỏng phía ngoài khơi.
-’’Con làm gì hở con, cái cù lao gù ấy?
360 - Vá vào đế quốc mênh mông nơi đầu cái sợi,
Đế quốc con cấu tạo mất hài hoà.
Nhanh lại đây, kéo đâu, ta cắt “!- “Cảm tạ Đức Thánh Cha!
Bởi những vụn đất này, khi may gặp vận,
Con định chắp dăm bảy mảnh thêm vào đế quốc thần thánh
Và nếu ai cướp của con đôi mảnh nhỏ nào,
Thì con sẽ vá thêm vào đất con nhiều công quốc, cù lao! ’’
Đ. R. GOME –
Đức Vua hãy vui lòng! Có một đế quốc của những người ngay thẳng
Ở đó kẻ chết rồi thêm uy nghi và hoàn thiện.
Đ. CARLOX –
Phrăng-xoa đệ nhất kia là một kẻ tham lam,
370 - Hoàng Đế vừa băng, y đã liếc mắt đưa tình
Cho đế quốc! Y chẳng đã cầm trong tay rất chắc
Nước Pháp của y kính Chúa yêu người rất mực?
A! Nhưng cái phần chia gia tài mới đẹp làm sao!
Đáng cho người ta phải dấn thân vào!
Hoàng Đế ông của ta, đã nói với vua Lu-i như vậy:
- “Nếu ta là Đức Chúa Cha và có hai con trai lớn tuổi.
Ta sẽ phong Chúa thằng anh, và vua nước Pháp thằng em.
[với công tước] - Ngài có tin Phrăng-xoa có hy vọng một đôi phần?
Đ. R. GOME –
Ong ta đúng là một tay đắc thắng!
- Đ. CARLOX –
380- Vậy là sẽ phải đổi thay toàn diện:
“Luật lệ vàng “ cấm không cho bầu một kẻ ngoại bang,
Đ. R. GOME –
Nếu thế thì Ngài cũng chỉ là vua nước Ex-pan?
Đ. CARLOX –
Ta là thị dân thành Găng!
Đ. R. GOME –
Chiến dịch vừa rồi thắng lợi
Đã đưa Phrăng-xoa lên đỉnh cao chói lọi.
Đ. CARLOX –
Con phượng hoàng có thể sắp nở ra trên ngù mũ của ta
Cũng có khả năng vung cánh chứ!
Đ. R. GOME –
Đức Vua!
Có biết tiếng la- tinh?
Đ. CARLOX –
Không giỏi lắm.
Đ. R. GOME - -
Không sao! Giới quý tộc
Của Đức Quốc thích nghe tiếng la- tinh trong giao tiếp
Đ. CARLOX –
Họ sẽ bằng lòng với một ngôn ngữ Tâybannha
390 - Kiêu hãnh. Bởi một khi giọng nói đã cất cao thì
-Hãy tin vua Sac ! ngôn ngữ nào, vấn đề không quan trọng.
Ta đi Phlăng. Và dứt khoát, hởi Xin-va thân mến,
Khi trờ về, Vua của ngài sẽ là Hoàng Đế, không sai!
Vua Pháp rồi đây sắp xáo động tung trời
Ta muốn cướp thời gian đi trước hắn.
Lát nữa ta đi!
Đ. R. GOME –
Người bỏ chúng tôi sao, thưa Chúa Thượng?
Mà không thanh trừng bọn cướp mới kia ra khỏi A-ra-gông,
Trán ngổ ngược, hiên ngang, xuất hiện khắp núi rừng?
Đ. CARLOX
400- Tiêu diệt bọn này ta ra lệnh cho Quốc công Ar-cox.
Đ. R. GOME –
Ngài cũng ra lệnh cho tên đứng đầu lũ cướp
Phải khoanh tay chờ Ngài tiêu diệt chúng hay sao?
Đ. CARLOX –
Ơ, nó là ai? Tên gì, gã đứng đầu?
Đ. R. GOME –
Tôi không biết! Người ta bảo là một tay thô bạo.
Đ. CARLOX –
Hứ! Ta biết giờ đây nó còn ở Ga-li-xi nương náu,
Ta sẽ tóm nó gọn gàng với một nhúm quân.
Đ. R. GOME –
Dư luận nhảm đồn: nó lẩn khuất quanh vùng.
Đ. CARLOX –
Dư luận nhảm? Đêm nay, ta ờ lại nhà Ngài.
Đ. R. GOME - [nghiêng mình sát đất] - -
Đa tạ!
Thưa Chúa Thượng! [gọi đầy tớ] –
Đức Vua nghĩ lại nhà. Hãy đón tiếp Người theo nghi lễ!
[Bọn đầy ti71 vào, tay cầm đuốc. Công Tước xếp họ thành hàng rào danh dự
đến tận cửa bên trong. Trong lúc đó, Đôna Xon chậm rãi đi đến bên Hernani. Đ. Carlôx để ý theo dõi họ]
Đ. XON [nói nhỏ với Hernani] –
410- Tối mai, dưới cửa sổ em, nửa đêm. Không được sai lời!
Chàng sẽ vỗ tay ba tiếng.
HERNANI - [một mình] –
Tối mai!
Đ. CARLOX - [một mình]
Tối mai! [- tiến một bước gần nàng, nói giọng tán tỉnh -to]
Cho tôi được dìu Công Nương về phòng, an giấc!
[dìu nàng ra tận cửa, Đôna Xon ra]
HERNANI [Lần tay vào ngực, đặt lên chuôi dao găm]
Gươm yêu quý ta ơi!
Đ. CARLOX [trở lại - một mình] –
Trông điệu bộ anh chàng mất mặt!
[đứng riêng với Hernani]
Tôi đã làm vinh dự cho Ngài bằng một hiệp so gươm.
Thưa Ngài, tôi có trăm lý do để ngờ vực trong lòng.
Nhưng vua Carlôx kinh tởm điều phản phúc.
Ngài đi đi. Tôi còn chiếu cố bảo vệ cho Ngài trên đường tẩu thoát.
Đ. R. GOME - [trở lại - chỉ Hernani] –
Ai đấy, Đức Vua?
Đ. CARLOX –
Hắn đi. Đó là một đứa tuỳ tùng!
[Họ ra đi cùng với các đầy tớ cầm đuốc. Công tước đi trước vua,
tay cầm ngọn bạch lạp]
LỚP IV
HERNANI (một mình )
Đúng, một tuỳ tùng, Vua ơi! Với mi, ta trong đám tuỳ tùng.
Bởi ngày cũng như đêm, ta theo mi mỗi bước!
420 - Dao nhọn cầm tay, mắt dõi theo từng dấu vết.
Ta đi. Dòng họ ta qua ta theo đuổi, qua mi, dòng họ của mi hoài.
Thêm điều nữa: mi với ta trở thành tình địch tay đôi!
Trong một lát, yêu và ghét, lòng ta đâm lúng túng.
Cho cả nàng và mi, tim ta không đủ rộng,
Yêu nàng, ta quên đi cả mối hận đè tim.
Nhưng bởi mi muốn, bởi chính mi tới đây khơi nhớ lại ngọn nguồn
Mối hận đó, càng hay! Ta sẽ nhớ!
Tình yêu ta khiến cán cân lòng nghiêng ngả
Và sụp đỗ hoàn toàn mối hận thù sâu.
430 - Đúng, ta tuỳ tùng mi, và chính mi đã nói ra đầu.
Hãy đi! Không bao giờ một nịnh thần của hồng vận mi đáng rủa,
Không bao giờ một quý tộc hôn bóng mi, hay một tên thị vệ
Vì phụng sự mi mà phản bội nhân tình,
Không bao giờ một con chó cung đình nào được nuôi dưỡng để theo chân
Một ông vua - mà kiên nhẫn hơn ta theo mi mỗi bước!
Điều họ muốn nơi mi, bọn mặt lớn tai to quý tộc
Của Cax-ti, là một tước hiệu suông, một thứ đồ chơi loè loẹt trẻ con,
Một con cừu vàng đeo vào cổ lon ton,
Còn ta, không vì chút xíu vậy mà điên rồ mức đó!
440 - Cái ta muốn nơi mi, không phải những đặc ân vô vị,
Mà là hồn của xác mi, máu trong huyết quản mình mi!
Là tất cả những gì mà mũi dao chiến thắng và căm thù
Cắm phập vào tim, moi móc và lấy ra từ tận đáy.
Cứ trước mà đi! Ta theo! Thù ta đã dậy
Mãi bước cùng ta và giục giã bên tai.
Đi: Ta vẫn đây, dõi rình, nghe ngóng, im hơi,
Tìm dấu chân mi, theo liền bám chặt.
Ngày, mi không thể, hởi Vua! quay đầu ngoảnh mặt
Mà không thấy ta lặng trầm giữa tiệc nồng say.
450 - Đêm, mi không thể, hởi Vua, quay nhìn ngó ngược xuôi
Mà không thấy ánh mắt ta sau mi rực lửa!
__________
[1] – câu 4: Câu hài hước, mà ít người chú ý, kể cả Don Carlos. Giả sử Don Carlos chú ý thì ông ta đã biết được tên tình địch của mình.
[2] câu 176- D. Carlos biết được hai người kể câu chuyện hoang đường, lại không nghe được cái tên Hernani thì kể cũng lạ.
[3] câu 218- Dona. Sol vừa kêu lên Hernani. Vậy mà Don Carlos vẫn không nghe! Dụng ý, hay sơ ý của chính tác giả?
[4]- câu 309- Đông Carlox là con Philippe Xinh Trai và là cháu của Hoàng Đế Maximilien. Philippe Xinh Trai 28 tuổi đã chết. Câu chuyện thù 30 năm giữa hai gia đình là hư cấu của Victo Huygô.
[5] –câu 349- Con phượng hoàng với quả điạ cầu là biểu hiệu của Đế chế.
[6]- câu 355 - Xem “Những Người Acác” của Aristophane, câu 840: “Egine? làm quái gì Egine”?
Nguồn: HERNANI. Kịch thơ 5 hồi. Hoàng Hữu Đản giới thiệu và dịch từ: “VICTOR HUGO
HERNANI, RUY BLAS suivi de LA BATAILLE D’HERNANI présenté par Ives Florence
Edition Gallimard et Librairie Génerale française, 1969. Năm 2001, nhà văn Hoàng Hữu Đản gửi nhà văn Triệu Xuân. | 
