Sư thầy chùa Tuyết hàng ngày từ cổng chùa nhìn xuống những con đường ngoằn ngoèo xa hút trong sương và đêm đến, thầy mơ giấc mơ rất kỳ lạ. Con người khi sống dù qua ngàn vạn đắng cay, nhưng đến lúc chết, vẫn không chịu nằm yên, mà cứ cồn cào lên, cứ muốn lao lên phía trước. Chính vì lẽ đó mà các bộ xương cốt đã tự lắp ráp với nhau thành cỗ xe, lao vun vút trên trần gian. Thầy thấy rõ trong mơ là chính những bộ xương cốt đã hóa thành những chiếc xe đạp lao đi dưới kia. Rõ là vậy. Những càng xe, khung xe, gióng xe… là xương chân, xương tay của cái kiếp người hóa ra. Đến lúc tỉnh giấc mơ thầy ngẫm nghĩ có lẽ đúng. Chiếc xe đạp của người đời cứ gầy gò chao đảo mà lao lên, đầy khát vọng sống nhưng cũng đầy sự rệu rã bất ổn. Nó đen đủi, lạnh lùng và như sẵn sàng rời ra bất cứ lúc nào. Nó ở thể âm, cứ muốn gắng sức lao vào cõi dương.

Thầy đến đây từ trẻ mà vẫn có thói quen qua cổng chùa nhìn xuống dưới kia mà ngẫm nghĩ. Đường đi trên mặt đất đã có từ nguyên thủy, chỉ đáng nhìn là những gì qua lại trên đó. Mà cái sự di động qua lại đó, lạ lùng là chiếc xe đạp. Con người cỡi lên nó mà đi, như ma, như quỷ. Thầy nhớ nhất là những đêm hoang vắng xa xưa, nhìn xuống toàn ánh đuốc. Đoàn vận tải thồ bằng xe đạp đi xuyên cả rừng, cả núi. Chiếc xe đạp còm cõi cõng hàng tạ, hàng tấn mà băng đèo vượt suối. Chiếc xe đạp sinh hạ ra trong cõi đời này tự bao giờ, từ một cái làng nhỏ bên nước Đức hoặc nước Anh xa xôi. Nó sinh ra để làm bạn, để cõng kiếp người đi. Chỉ hai vành bánh quay, dưới một bộ khung gồm những thanh gá lắp như trẻ con chơi. Trời sinh nó ra, thử nghiệm một cái gì như đùa bỡn mà vĩnh cửu, luôn hù dọa con người về sự không có gì đảm bảo và chắc chắn. Vậy mà con người cần nó, gắn bó thủy chung với nó. Không phụ người. Rõ ràng nó như một môn đệ của Đức Phật. Trong mình nó chứa đầy Thiền, đầy chất Phật, ép xác đến không cùng, chỉ còn một bộ khung xương và hai cái lớp da mòn vẹt, mà gắng sức đến không cùng. Mô Phật, chính nó là con của Ngài.

Hôm một người có tên là Bằng, cũng với chiếc xe đạp ghé chùa, sau những biến cố cuộc đời riêng, ghé viếng mộ mẹ ở một nghĩa trang chân núi thuộc vùng này. Mẹ mất từ ngày mấy anh em còn nhỏ, cùng cha đi tản cư kháng chiến ở vùng sơn cước này. Bà đau ốm rồi vĩnh viễn nằm lại. Đến nay con trai bà cũng đã đi gần hết cuộc đời. Bằng thường đạp xe đường dài lên thăm mộ mẹ. Gặp những sự cố này nọ, thì đến dày hơn. Mộ mẹ ở cuối một chân dốc.

Chẳng hiểu sao lần này sư thầy nhìn Bằng mãi. Nhất là khi tiến gần đến cửa Chùa, sắc mặt thầy rất khác. Thầy nhìn vào mắt anh, vào cổ vai anh, rồi nhìn mãi vào chiếc ghi đông xe đạp. Và dặn: “Con cẩn thận, dễ gặp họa”.

Bằng nói lời cám ơn sư thầy rồi đạp xe đi. Thắp hương ở mộ mẹ xong, anh lên xe và cứ như bay vào trong mây. Chiếc xe cứ bay đi và bay đi. Đến khi anh tỉnh lại thì thấy mình nằm ở cái lán ven đường. Đau tê tái ở bả vai. Chủ nhà tốt bụng bảo thấy anh ở dốc núi, ghi đông xe bị gãy, ngất đi. Vào viện cấp cứu mới biết bị gãy hai xương quai xanh. Bó bột. Đau đớn ê chề. Ôi, sư thầy núi Tuyết. Người đã nhìn thấy điều gì mà báo trước cho con cái tai họa khủng khiếp. Nếu ví chiếc xe còm cõi kia là bộ xương người, thì chẳng phải chiếc ghi đông là xương quai xanh hai bên đó ư? Người ta thường bị buộc vào mê tín ở trong đau đớn.

Tuần trước, cũng với chiếc xe đạp này, Bằng đến phòng xử án. Chính thức chia tay với Thoa, rời dãy phố cổ và ngôi nhà sống nhiều năm, với hai cô con gái Phượng và Măng. Hôm ấy trời trở gió, rồi mưa lớn, ở phòng xử án. Bằng không đi trên đường phố, mà chéo qua công viên đúng mùa lá vàng rụng. Chiếc xe đạp như chìm trong gió, trong mưa, trong lá rụng. Chỉ còn nó và anh, lầm lụi đi lên phía trước, mặc cho cây cối chao đảo.

Thực ra Thoa không có lỗi. Từ một cô sinh viên mà anh yêu, cô phấn đấu thành phó tiến sĩ, rồi trên cả phó tiến sĩ. Bằng vốn là thầy, là anh giáo bậc đại học, cũng là phó tiến sĩ rồi dậm chân tại chỗ, thậm chí đi lùi lại. Chiếc xe của Thoa có “động cơ”, có chí tiến thủ, đã vượt lên. Thế thôi. Thực ra trước đó là “chiếc xe đạp” giản dị và hiền hậu, rồi thêm một “chiếc xe đạp” nữa cũng nghèo, nhưng luôn sánh bên nhau. Nhà Thoa ở bên này sông, trường Đại học ở bên kia sông. Ôi cái thuở hai “chiếc xe đạp” đưa nhau đi về. Qua con sông đầy sóng và những bãi dâu, bãi mía ven sông. Có khi chỉ còn là một chiếc xe, hai cuộc đời, hai tâm hồn hòa vào chiếc xe ấy. Anh giáo trẻ đầy hăng hái với một cô vợ trẻ trung, có chí tiến thủ. Họ có cái tổ nhỏ ở ngay ký túc xá của trường nằm bên kia sông, thỉnh thoảng đi về phố cổ. Cô con gái đầu lòng tên Phượng ra đời từ đó.

Dịp anh giáo trẻ được đi du học ngắn hạn ở Trung Quốc, đào tạo sâu về chuyên môn để về dạy học cho giỏi hơn. Cụ thân sinh vốn là nhà giáo có cả Nho học và Tây học, bây giờ đến lượt người con đưa cả cái vốn chữ nho của bố mình mà đi du học là đẹp lắm. Anh học giỏi. Kết thúc khóa học, quà đưa về cho vợ và con gái là hai chiếc xe đạp Phượng Hoàng mới cứng. Và tên cô gái đầu lòng mang một kỷ niệm đơn giản như thế.

Cô Thoa nuôi con chưa có kinh nghiệm. Vả lại Thoa chỉ chăm học, có chí tiến thủ, chứ có giỏi về nuôi con đâu. Cái Phượng ốm yếu dặt dẹo quá. “Hay là ta bán cái xe đi mà thêm sữa cho con”. “Vâng, có khi phải như vậy và chỉ còn cách đó”. Bằng đưa chiếc xe Phượng Hoàng mới ra chợ giời. Một chiếc, rồi hai chiếc đem về đều “trôi” đi. Cái Phượng được nuôi bằng hai chiếc xe ấy.

Bây giờ Bằng và Thoa về ở trong khu phố cổ, trong hộp nhà nhỏ xíu bố mẹ Thoa dành cho. Bằng đang vượng, anh đi tiếp một bước trong cuộc đời. Anh tạm biệt Thoa và con gái, tạm biệt khu phố cổ mà anh yêu. Sang làm luận án phó tiến sĩ bên Đông Âu. Những ngày sống ở khoảng trời Âu, mùa đông tuyết rơi, nhớ cái lạnh xao xác heo may, hai chiếc xe đạp sánh nhau qua chiếc cầu Long Biên, qua con sông Hồng và những bãi mía, bãi dâu xào xạc gió. Nhất là nhớ về phố cổ, cũng như các khu phố bên đây, gần nhà thờ Thiên Chúa giáo, gần một quảng trường. Nhưng thương nhất vẫn là Thoa với chiếc xe cọc cạch một mình đi về bên sông. Đất nước mình những năm chiến tranh đều vậy cả, thương quá. Ai ai cũng chiếc xe đạp lốp vá chằng vá đụp. Ra tiền tuyến, ra chiến trường, đi dạy học, đi sơ tán. Một sự bền bỉ kinh khủng, như những chiếc xe đạp kia. Nhìn những em bé tóc vàng dạo chơi trên những chiếc xe đạp sơn màu vàng xinh xắn, lại nhớ con gái quá. Tên con là Phượng, ba xin lỗi con, cái tên ấy thật quá đơn giản, chỉ từ chiếc xe có tên là Phượng Hoàng. Nhưng nó là một kỷ niệm, một quãng đời, có thể nói là số phận của ba, con ở nhà với mẹ, chóng lớn, đừng dặt dẹo như dạo nào. Khi về, ba sẽ mua cho con một chiếc xe màu vàng xinh xắn, con sẽ dạo chơi như nhứng bạn gái tóc vàng kia. Mà không phải một, ba sẽ mua cả chục chiếc mới cứng cho hai mẹ con…

Bằng đem về cái luận án phó tiến sĩ và đúng mười cái xe Điamăng. Anh không coi trọng vật chất, chỉ quý là quý những gì vượt lên trên nó. Cuộc sống ở nhà vẫn khó khăn quá, con gái anh đã lớn và Thoa thì muốn tiến xa hơn. Trên chiếc xe đạp, nàng vẫn một mình qua sông, lúc đi giảng dạy, khi thì nghiên cứu khoa học. Thời gian tiếp đó Thoa lại sinh con, lại vẫn con gái.

Cô gái tên là Măng. Có gì đâu, những cái tên. Bản thân cuộc sống trong cái khó khăn vật lộn, lại có sự tùy hứng ghê gớm. Trong sự tùy hứng đầy chất nghệ sĩ dân gian, lại giấu một điều gì như sự đùa giỡn bản năng. Cô giáo Thoa ít để tâm đến điều đó. Làm mẹ, nghiên cứu khoa học, hai việc đó đã quá sức rồi. Cái anh chàng Bằng thì cứ đuổi theo cái bi cái hài của mình, đưa tiếp về được mấy cái xe Điamăng, lại sinh con gái, thì đặt tên nó là Măng cho rồi. Nghe cũng được, lại theo bộ, bộ xe, cho cả hai cô gái. Chị là Phượng, em là Măng. Đơn giản thì thực đơn giản, nhưng cũng đầy hàm ý.

Mấy chiếc Điamăng rồi cũng không trụ được lâu. Cuộc sống mỗi ngày một khó khăn. Vợ chồng bàn nhau: “Hay là ta bán cái xe đi mà thêm sữa cho con”. “Vâng, có khi phải như vậy và chỉ còn cách đó”, và lần thứ hai, Bằng đưa xe ra chợ giời. Một chiếc, rồi hai, ba chiếc… Hai cô gái của anh được nuôi lớn nhờ những chiếc xe đó. Cô Thoa nhờ đó mà yên tâm phấn đấu, giảng dạy và nghiên cứu khoa học đúng dịp khó khăn này. Cô vừa nuôi con nhỏ, vừa bảo vệ luận án phó tiến sĩ. Ai biết cũng khen cô Thoa. Và khen cũng là phải.

Khi trong nhà cô con gái lớn lên phổng phao như hai tiểu thư và người mẹ tiến nhanh trên đường khoa học và danh vọng, thì người đàn ông trong nhà tên là Bằng ngày càng teo tóp đi. Cùng hai mảnh bằng phó tiến sĩ, nhưng của cô Thoa gặp thời và được nâng đỡ thì như cỗ xe có gắn động cơ khỏe, còn của người quá lứa không gặp thời thì chỉ như gói nhỏ sách vở quần áo cũ buộc sau cái xe đạp cũ, càng thất thểu lăn những vòng chậm. Ngôi nhà phố cổ bên vợ vốn đã chất đầy kỷ niệm, giờ thêm người và thêm danh vọng, trở nên khó thở quá. Cô Thoa không có lỗi, cái chí tiến thủ dù cơ hội và có nét tàn bạo, cũng không có lỗi. Tuổi trẻ lớn lên phởn phơ thì đương nhiên không có lỗi rồi. Chỉ còn một thằng đàn ông già ương ương dở dở trong cái nhà này. Trong khi hai cô nương hát suốt ngày những bài ca cuộc sống, thì người mẹ trẻ là nhà nghiên cứu khoa học bắt đầu có tên tuổi, đặt một cái bàn rộng chắn ngay lối cửa, chất đầy tự điển, luận án, đề tài khoa học. Cái anh chàng già thấy không còn chỗ cư trú cho mình, vừa trớ trêu vừa như tù ngục. Hàng ngày anh vẫn đạp chiếc xe còm như đi ngược với thời thế. Trong khi cô Thoa giờ đã lên chức, không còn đi xe đạp nữa. Cô được đưa đón bằng xe có phân khối lớn hoặc xe con loại xịn. Anh chàng Bằng với chiếc xe đạp đành dừng lại, đứng nép bên đường, nhìn theo những cỗ xe như thế vượt lên. Đầy khói và bụi.

Cuối năm, lá vàng rơi đầy phố cổ, nhà thờ gần đấy vẫn gióng những hồi chuông chiều lê thê, Bằng một lúc nhận hai “quyết định”. Quyết định về hưu và quyết định ly hôn. Anh chạy đến nhà bạn, bạn thương, còn cái xe đạp cũ từ lâu gác bếp không dùng đến, bám đầy mồ hóng, lấy xuống cho anh dùng. Đó chính là chiếc xe cõng anh đến phòng xử án và sau đó lên thăm mộ mẹ.

Nếu tính công lênh, thì ngoài đôi chân của chính con người, chẳng có gì gắn bó với con người hơn chiếc xe đạp. Chiếc xe đạp sinh ra như là một lời an ủi của trời đất, một món quà tặng vĩnh hằng cho chính thân phận con người. Người ta vốn là con khỉ, con khỉ leo nhành cây nhảy nhót đi tới sự tiến hóa của người, giờ thì con người lại có chiếc xe đạp, như những cành cây khô buộc lại, con người lại nhảy lên, đi tiếp vòng tiến hóa mới. Giấc mơ của sư thầy chùa Tuyết cũng là một cách lý giải về chiếc xe đạp thần kỳ. Nhưng ôi, anh Bằng thương mến, sự sống vốn không dừng lại. Người ta cần tốc độ. Những xe có động cơ, có phân khối lớn ra đời, đi ồ ạt khắp chốn, chèn lấn, hất chiếc xe đạp bên vệ đường đầy khói và bụi.

Xóm Mổ 02 - 09 – 1998

Nguồn: Rút từ Biển trinh nguyên, tập Truyện ngắn chọn lọc của Phan Cung Việt. Triệu Xuân tuyển chọn. NXB Văn học sắp xuất bản.