Mẹ tôi mảnh mai xinh đẹp. Là con út được chiều chuộng của một đại gia làm thuốc đông con bên dòng sông La. Nghe đâu từ nhỏ bị yếu tim, tất nhiên được nâng niu chiều chuộng, không chịu được những tiếng động và xúc động từ nhỏ. Đến nỗi khi lấy chồng, mẹ tôi được tiếng chiều chuộng nhất vùng. Mãi sau này có lần mẹ cười buồn mà nói, như thể nói thầm với tôi thôi: “Nếu mẹ không xinh đẹp thì bố con cũng không chiều thế đâu. Về già xấu đi là bố con trở mặt. Đời người ta ai cũng được quả lừa cả!”.

Hồi ấy bom đạn khốc liệt, nhưng ai cũng sẵn sàng “vung gươm ra xa trường, xác bọc thây ngựa” như câu hát xưa. Mật khẩu quen thuộc nhất là “Đi B”, chữ B hoa. Ai được đi B là người tốt, là một vinh dự lớn lắm.

Anh cả tôi tốt nghiệp đại học diện ưu tú. Môn anh học đầy tiền đồ làm ăn, du học và thăng tiến. Vậy mà anh được gọi đi B đợt đầu tiên của cả nước xông trận, khi mái đầu còn xanh. Vinh dự đâu chưa biết, chỉ biết đấy là tiếng động, tiếng nổ lớn nhất đối với người mẹ, giấu mọi người. Đêm khuya người đi B giấu mình trong chiếc xe bịt kín lá ngụy trang. Anh thầm chào mẹ và cả nhà trong khuya.

Chẳng mấy, đến lượt tôi. Chỉ khác là tôi đã nhận việc, ở một cơ quan có tên tuổi. Mọi việc ấm chỗ hợp khả năng, dồn cả đồng lương thực tập “năm mươi tám nghìn tám hào sáu trăm” mua quà cho mẹ. Hồi ấy một trăm to lắm.

Một bận thủ trưởng Hối gọi tôi vào phòng riêng treo đầy bản đồ chiến sự. Dáng thư thái bình yên, đầu trải mượt, âm điệu thiết tha: “Cậu sắp được vào trận rồi đấy”. Chỉ có vậy. Tôi được nhận nhiều giấy tờ giới thiệu có đánh dấu “cơ mật”. Người ta đưa vào “tư lệnh thành” nhận tăng võng, súng ngắn, quân trang. Đi B, oai sự vậy. Oai nhất là sự úp úp mở mở, đầy vẻ quan trọng. Anh Hối chỉ thị cho anh Thèm tổ chức sắp xắp tôi chỗ nghỉ ngơi, bồi dưỡng lấy sức để có sức vượt đường dài. Tôi thật vinh dự.

Khác với anh cả lần trước, lần này tôi không thể giấu mẹ. Khi biết, người chỉ lặng đi và nói lảng đi: “Cẩn thận con yếu từ nhỏ đấy”. Hồi ấy được nhận dù một câu nói của người mẹ trước giờ ra trận cũng là điều rất hiếm hoi.

Cái gì có thể chậm, chứ việc có mặt ngay nơi chiến trường bom đạn đến rất nhanh. Đêm tôi nằm trên bãi cát rộng mênh mông, sóng biển đánh mạnh, pháo dù địch thả sáng cả mặt biển. Tàu khu trục đậu gần lắm. Dưới ánh trăng mờ ảo, tôi đái ra trên cát vạt nước tiểu đầy máu tươi. Quả như mẹ nói. Sau chặng đi dài quá, cái thận không chịu được. Sáng ra hai o giao liên nằm hai bên, ban đêm, có lúc ôm lấy nhau, ngực nóng hôi hổi, nhìn tôi có nét cười và đượm buồn. Như tôi là người lạ, không phải chàng trai vậy!

Chiến trường có vô khối chuyện, thuộc dạng hy sinh thử thách cao cả, kể ra làm gì. Như có lần tôi đến một đơn vị khuya. Trời nóng quá, ra cái giếng đơn vị tắm cho mát. Bỗng địch thả pháo sáng, báo hiệu trận pháo dập từ biển. Vèo một cái, tôi thấy cái gì nóng rẫy vừa sạt qua phần bụng bên trái. Đưa tay sờ máu đỏ lòm. Cái gì bùng nhùng thòi ra như ruột. Mảnh bom. Tôi ngất đi. Được đưa đến viện dã chiến ngay. Người ta bảo may cho tôi là lần ấy có cô y tá ra giếng giặt giũ thấy vậy liền lấy ngay cái bát úp vào bụng tôi, may thoát chết. Chuyện nóng gắn với sinh mệnh như thế cũng chẳng là gì với chiến trường, sau này tôi chưa bao giờ muốn kể.

Chỉ kể lại những chi tiết là lạ. Như lần vào Thành Cổ khét lẹt bom đạn, tôi được một thanh niên địa phương đưa đi bằng xe máy. Tắc xăng, tôi ôm cả bình xăng lên đầu để anh ta cứ thế mà đi. Đi dưới bom. Khi ra anh ta rủ: “Cậu ở nhà làm chi cho cực. Chiều nay tớ vào Sài Gòn rồi xuống tàu đi luôn. Đi luôn với tớ đi”. Tôi lắc đầu. Những chuyện ấy sau này tôi có kể lại với lãnh đạo, tức anh Hối. Và tặng anh cái bản đồ chiến sự cháy xém, lấy được trong đồn địch.

Tôi ra, như mọi người ra trận trở về, không chết là may, thân tàn ma dại. Không khí cơ quan cứ nghẹt thở như trước trận đánh. Trong khi những người ra trận trở về trong ngơ ngác thương tật, thì mấy người ở lại như bày mưu tính toán điều gì đấy hệ trọng lắm, hệ trọng hơn những trận đánh ở chiến trường nữa kia. Mãi sau tôi mới biết là anh Hối thủ trưởng và anh Thèm tổ chức nhanh tay đưa con mình vào cơ quan. Anh tổ chức làm trước dò đường, anh thủ trưởng làm sau. Trót lọt, như một trận đánh. Người ra trận trở về không kịp nghĩ, làm gì, khi trên mình còn nỗi đau vết thương. Đấy là trận đánh úp đầu tiên của những người vai vế ở lại.

Anh Thèm tổ chức nhìn tôi rất khác. Cuối năm có đợt bình bầu. Anh em đề nghị tôi là chiến sỹ thi đua. Anh Thèm rủ rỉ vào tai tôi: “Cậu còn trẻ, tương lai dài lắm, triển vọng lắm. Vội nhận cái ấy làm gì”. Tổ chức là vậy, họ rất ngại mở miệng mắc quai, chế độ chính sách về sau. Mãi sau này tôi mới hiểu điều đó.

Đến lượt anh Hối nhìn tôi rất khác. Có lần tôi trực tiếp hỏi anh về bậc lương sau thời gian tôi ở chiến trường. Anh Hối chẳng nói gì, vẻ cao đạo như nhắc tôi đường đời hỏi điều nhỏ mọn ấy. Anh ấy đẩy cho anh Thèm. Anh Thèm bàn tính gì đó với anh Hối và bộ tam bộ tứ, tung tin là tôi đòi hỏi đãi ngộ này nọ. Sau chiến tranh, người ta bày mưu qui chup tư tưởng này nọ cho những người trở về. Người trở về không ngờ được, chẳng chống đỡ gì được.

Người ra trận có thể thoát hiểm giữa những bãi cài bom của địch. Còn mưu chước cài bom thời bình thì quả khó vượt qua. Tỷ lệ chấn thương rất cao, có thể đến trăm phần trăm. Từ đó là những chiến dịch bôi đen, làm mờ đi hai từ “Đi B” dạo nào. Hàng năm người ta tổ chức liên hoan phong bì này nọ nhân ngày chiến thắng. Gần như chỉ những người thức thời phe cánh có trong danh sách. Còn nữa, hoặc anh không hỏi, hoặc người ta cố tình lờ đi. Danh sách đi B, nhận phong bì kỷ niệm hàng năm do chính sách anh Thèm ghi, anh Hối duyệt, sót tên tôi. Điều này tôi im lặng, không thèm hỏi.

Cái sự này tôi không trách cái anh tổ chức thực dụng, bày mưu xếp ghế như anh Thèm làm gì, chỉ trách anh Hối - người đã trực tiếp cử tôi đi chiến trường, đi B, thay mặt Tổ Quốc nói những điều nhân phẩm lớn lao. Những động thái hèn mọn về tổ chức kiểu anh Thèm hẳn có tính hệ thống, từ trên xuống dưới. Thời nào cũng vậy thôi, đó là sự lật lọng của máu. Chỉ đèn xanh cho hạ cấp, xóa sạch mọi công lao một thời, để lo lót cho mình. Đó là sự trở mặt lớn nhất sau các cuộc chiến.

Trước khi mất vì ung thư ít lâu, trong một lần họp mặt nào đó, anh Hối có lời như sám hối: “Cơ quan ta có những người dũng cảm ở tiền tuyến. Tôi còn giữ tấm bản đồ cháy sém của anh Hấn đây!”. Tôi thấy như nói xong câu sám hối ấy, anh Hối gục xuống mà chết.

Rất may, buồn cười, đến kỳ họp cuối đời công tác của tôi, thủ trưởng Kỳ đứng lên chính cái ghế của thủ trưởng Hối, cười rất tươi và nhắc: “Anh em chúng ta đây có anh Hấn từng đi B, từng lăn lộn dũng cảm ở chiến trường”.

Tôi im bặt, không nỡ kể thêm chuyện mẹ tôi, anh cả tôi và biết bao các đồng đội khác.

Quả thật, từ lâu tôi đã “quên khẩn trương” các chuyện nhỏ của mình, bởi nó thấm vào đâu với các thế hệ hy sinh đổ máu, suy từ người anh trai cả. Nhưng thỉnh thoảng trở trời, vết thương nhức nhói lại nghĩ tới như một nỗi nhớ. Rằng mọi chấn động lớn đến đâu, mẹ tôi và các bà mẹ đều vượt qua, khi con mình đi vào cõi chết vì nghĩa lớn. Chứ loại chấn động nhân sinh lật lọng đen bạc của những người nắm chân lý như anh Hối, anh Thèm thì trái tim người mẹ khó vượt qua. Linh hồn họ sẽ hận. Những kẻ đó đã làm cho năm tháng đổ máu của bao nhiêu người trở thành kim tự tháp bí hiểm và khó hiểu. Và tôi nghĩ vui rằng, truyện nhỏ trên đây của tôi, trong kho nghìn vạn lẻ truyện của những người ra trận, những người như anh Hối, anh Thèm chẳng đáng gì để nghe kể về một vũng nước tiểu đầy máu trên bãi cát chiến trường, giữa bộ ngực nóng hổi của hai o du kích, về cái bát của cô y tá đắp vào vết bom làm tòi ruột ra…

Đêm gần ngày Chúa sinh ra trong máng cỏ của cái năm can chi khốc liệt 60 niên này, như người trở, chừng ba, bốn giờ sáng tôi đã dậy bật đèn trong căn nhà nhỏ, nghĩ ngợi bao điều, suýt bật cười trong đêm, khi nghĩ đến quả lừa mà mẹ nói về tình yêu với cha. Cõi đời là vậy. Tôi định đặt tên chuyện là: Đi B, tức chúng tôi vùng B chiến trường. Rồi xóa, lại đặt: Sự lật lọng với máu. Nhưng thế e nó lớn quá, chưa chuẩn. Thôi thì cứ coi là chuyện riêng giữa ba người: Tôi – anh Hối và anh Thèm. Ngay cả chuyện xương máu sinh mạng lớn lao, cũng nên lý giải theo kiểu chuyện riêng như vậy. Như vậy nó ổn hơn.

Bắc kỳ, gần Noel 2005. 3 giờ sáng 16-12-2005

Nguồn: Rút từ Biển trinh nguyên, tập Truyện ngắn chọn lọc của Phan Cung Việt. Triệu Xuân tuyển chọn. NXB Văn học sắp xuất bản.