Tôi mường tượng một buổi thiết triều xửa xưa ở một xứ sở xa xôi. Coi như bên Tàu. Hoàng đế thiết triều trên ngai vàng, chiếc ngai lại như đặt trên sợi chỉ mong manh giữa hai bờ hưng phế. Gấm bào rực rỡ, hoành tráng. Vua trẻ, mẫu hậu ngồi cạnh bên. Cận thần cúi rạp như cây rừng. Trang nghiêm ngoài sức tưởng tượng.

Hoàng đế đường bệ bước ra ngai rồng, đưa bàn tay vàng ngọc tự vả vào mặt mình. Đôi mắt mở đầy ương nghị, mặt không ngẩng lên cũng không cúi xuống, cứ thế mà tự vả. Mẫu hậu và cận thần hồn vía lên mây. “Muôn tâu!... Muôn tâu!...” - tiếng người như sóng triều dâng. Lắm kẻ xu nịnh định vọt lên ngăn bàn tay rồng lại, nhưng đã đến nước này thì kẻ nịnh thần không dám. Nịnh thần gan như gan kiến, chỉ nịnh vặt, thấy việc lớn là cụp cả lại. Người trung quân cũng không dám vì đây là sự hành xử lạ lùng, xưa nay chưa hề có. Duy có mẫu hậu, người hiểu con trai mình, chỉ mở miệng: “Hoàng thượng bình tâm”. Bà hiểu: con trai mình đang tự xử. Chắc ngài đang tự xử một việc làm sai trái của mình mà không ai biết.

Từ đó trong triều chính nghiêm minh mở đầu sự tự xử. Trước hết là tự vả vào mặt. Đất nước thực sự nghiêm khắc. Ở nơi đâu, tận hang cùng ngõ hẻm trong cung cấm đến mái gianh lều trại, người ta tự vả vào mặt. Khắp nơi tự vả vào mặt. Người già, trẻ con đều tự vả vào mặt, có cả tự vả vào mặt mà không để ai nhìn thấy. Đất nước hưng thịnh từ đó.

***

Trong giong lịch sử, cả một đời tôi theo nghiệp nhà Tiền, với cả nghĩa đen, nghĩa bóng của nó. Nhà Tiền dựng nghiệp ở phố nữ sĩ Hồ Xuân Hương, đất Thăng Long xưa cạnh cái hồ tên là Thiền Quang. Trước là căn nhà tư mặt phố, sau lên được nhà cao mười tầng gọi là tòa. Đấy là thời phục hưng nhà Kỳ, sẽ nói sau cho rõ. Trước đó có hai nhà là nhà Dương (tên tục là Mịch) và nhà Đinh (tục là Hốt). Hai quãng đời trước của tôi thật bi tráng và ảm đạm. Thời sau cùng vẫn bi tráng nhưng hài hước. Một đời con người ta cứ phải qua ba thời lên voi xuống chó, tức là qua ba ông thủ trưởng như vậy, mới gọi là mãn một kiếp công chức nhà nước.

Đấy là nói riêng, nói hài như nói lóng. Sau này ai muốn tìm hiểu gì thì ráng tìm tôi, kẻo nhầm với các triều sử khác là hỏng bét.

Thời nhà Dương, tạm gọi là thời khai sáng hoang dại. Đạo lý như cỗ máy gá lắp kỳ cạch. Thỉnh thoảng sơn lớp sơn man rợ như bộ tộc, chưa có hiện trạng tự vả vào mặt như ông vua trên kia. Chỉ có cách nói chữ là phê bình và tự phê bình. Từ trong ra ngoài, những kỳ sơ kết, tổng kết, chỉnh huấn. Trong thì như hang ma quỷ, ngoài thì như đấu tố a dua. Một nửa được bấy giờ là con người chưa đánh mất hết liêm sỉ, còn một nét chữ “nhân” mờ mờ của Nho giáo xưa. Một thuở là sự tập dượt cho sự phi nhân tính thời sau. Người trung ngôn dại dột thì bị hành quyết ngay. Kẻ nịnh thần thì có giọng trăm người như nhau:

- Em xin có ý kiến.

- Cứ nói!...

- Đồng chí Dương thảy đều ưu điểm, là tấm gương, chỉ có một điều theo em là khuyết điểm, có được nói không ạ?...

- Mời đồng chí nói!

- Tức là đồng chí làm việc nhiều quá, không lo giữ gìn sức khỏe cho mình, tức cho tập thể ạ. Chỉ thế thôi ạ. Xin hết ý kiến.

Dù sao thời nhà Dương cũng là ánh sáng, dù leo lét. Chính cái tâm người chưa vẩn đục, chỉ tiền đề của vẩn đục và người chép sử viết văn chưa nên thêm thắt gì vào.

Đến thời nhà Hốt, cũng một duộc, nhưng tối tăm lắm rồi. Người ta vẫn gào lên phê và tự phê, làm chủ bản thân, làm chủ tập thể, tình thương lẽ phải này nọ… kỳ thực là một cuộc đảo chính đạo lý. Kẻ quyền chức bắt đầu lo lót ghế ngồi, gia tộc. Người ta không tự phê bằng tự vả mặt mình, về hùa vả vào nhau. Nhân danh làm chủ tập thể để vả ngầm, đấm ngầm, hạ bệ nhau. Ngớ ngẩn đạo lý hoặc trung quân trung thần thời nhà Hốt, chỉ có chết.

Thời nhà Kỳ có sự thay máu thực sự, không thay không được. Đạo lý bây giờ thuần nhất vật chất, chẳng ai nói phê và tự phê, từ trong ra ngoài, chẳng ai nói đạo lý vả mặt như vua xưa. Ông vua nhà thơ này nêu lối sống giản dị. Khôn thì sống, dại thì chết. Bộ hạ quần thần phởn nhơ. Thời kỳ bia ngon, rượu ngoại, gái đẹp, hoa hậu, cả thi ca nữa. Chẳng lý lẽ này nọ, chỉ chúi đầu làm và chia chác. Khác với hai triều trước, hủy diệt cái đẹp, đến triều Kỳ bắt đầu tôn vinh cái đẹp. Ông Vương này dáng đẹp, thi văn lễ nhạc đều giỏi. Triều Kỳ dựng tòa nhà mười tầng cao ngất ngưởng. Bên trong bắt đầu xuất hiện những bộ sách kinh thư gọi là đồ sộ.

Kể ra cả ba triều của nhà Tiền chẳng mấy tốt đẹp. Trồi sụt quãng này quãng kia nhưng nhìn chung thì đó là sự kế tục của một lộ trình trên chẳng ra trên, dưới không ra dưới, theo một tư duy vô học, vô thần, quái gở. Dù ông Vương Dương khởi đầu có vẻ được, Vương Hốt dở òm, Vương Kỳ có sự phục hồi lại, bù lại khá hơn hẳn. Riêng tôi vẫn là thân phận kẻ hầu, như hoạn quan, như phản nghịch, ăn chia vào loại bét nhất của bang quan trật. Biết phận hầu của mình chẳng ra gì, tôi vẫn ưa sự tự tu, tự kỷ, tự trọng. Tóm lại là sự tu thân. Tôi luôn hướng theo nghĩa cửa của ông vua bên cõi Tầu xửa xưa, mở đầu sự tự vả vào mặt như là sự mở đầu của cái sau này, người ta gọi là sự sám hối. Thực ra phê và tự phê là lối nói trẻ con vô học. Chẳng ai muốn phê mình và ai cũng thù người phê mình, thua hẳn sự tu thân, sự sám hối.

Phận hầu như tôi đi suốt cả ba triều còn có anh Quản Đào. Quản Đào tiêu biểu của dạng “nhân lùn”, lùn cả nhân cách, chỉ vơ vét, không biết tu thân là gì. Trong ba triều thì triều Dương ghét Quản hơn cả, triều Hốt có vẻ thích dùng, triều Kỳ thì Quản nốc ao, không được xếp vào phận hầu nữa. Kể ra thì Quản hợp triều Hốt hơn cả, thần nào quân ấy, chỉ nhăm nhăm đi diệt cái tốt, cái đẹp, để mình tha hồ vơ vét. Quản Đào thù Vương Kỳ hơn cả. Ở đâu Quản Đào cũng bêu xấu, cũng hăm dọa, cả ý đồ viết thành quyển để báo thù nhưng sức Quản không viết được thành quyển. Biết tôi cũng phận hầu nhưng bị đối xử không ra gì, Quản rủ rê lập mưu tạo phản. Dù không ưa gì cả mấy triều, là nạn nhân một đời, tôi vẫn giữ vững khí tiết. Tôi nói: “Anh Đào à, anh định bêu xấu làm phản Vương Kỳ là không ổn đâu. Tôi chẳng được gì, thậm chí mất cả, nhưng tôi thấy anh không làm thế được. Anh phải tự vả vào mặt mình trước”.

Tôi chưa nói xong thì Quản Đào lủi mất…

***

Kể ra cùng thân phận kẻ hầu, lại là kẻ hầu bậc chót của phẩm trật, mà tôi nói anh Quản Đào như vậy, thực lòng cảm thấy ân hận. Như vậy cũng là phản đồng loại cùng đinh cạp với mình. Nhất là để “hạ” anh Quản Đào, tôi lại đề cao Vương Kỳ vai vua. Nhưng nói làm sao được, tôi vốn dở hơi, vận cái tự vả của ông vua Tàu trên kia một cách cực đoan duy lý. Cuộc đời, nhất là ở xứ ta, thường như vậy.

Nhất là nét thân phận, bổng lộc, thì hạng tôi và anh Quản phải “tự vả” ít thôi. Nhiều anh, nhiều thằng, nhiều vị phải tự vả nhiều bội phần. Nhất là những chức sắc, tội nhiều, sai nhiều, đớp nhiều.

Bên cạnh ông Vua khởi xướng tự vả kể trên, hàng ngày tôi mường tượng thấy vị thần Nhân cách lủi thủi đến tội nghiệp. Vị thần này chỉ lo rèn dũa nhân cách cho con người, nhất là người thời nay. Bao nhiêu thứ quái dị đã ra đời, như trên đã nói. Ấy là sự tự tu, tự xử, tự chỉ trích, tự phê, tự sám. Trên mặt đất các chùa chiền, các phòng xưng tội trước Chúa ngày càng lạnh lẽo. Con người ta dường như có cần gì nữa. Đặt ra cái “phê và tự phê” thực ra là sự hài hước quái gở nhất trong lịch sử nhân loại. Đó là sự dối trá, ẻo lả, rỗng tuếch.

Vị thần Nhân cách mấy lần đệ đơn từ chối. Làm gì có cái gọi là nhân cách trong cõi đời. Thay vì động thái “tự vả” để tự tu, người ta đấm thẳng vào mặt người, bè phái xúi bẩy để đấm ngầm người, bày đặt tổ chức này nọ để diệt nhau tàn bạo. Dần về sau xuất hiện đại dịch trơ lì. Trơ lì trên ngai vị, trơ lì tham nhũng vơ vét. Không tự vả mình cũng không vả người khác. Số này phần đông và xem ra thắng thế.

Nhưng dù sao con người cũng cần phục chế hình thức “tự vả” như một sự cứu rỗi!

Xóm Mổ, 28-11-2005

Nguồn: Rút từ Biển trinh nguyên, tập Truyện ngắn chọn lọc của Phan Cung Việt. Triệu Xuân tuyển chọn. NXB Văn học sắp xuất bản.