- Đọc Lời giới thiệu tác phẩm

KHOẢNG RỪNG THƯA TRỨ DANH ẤY

Ba tôi đến chơi rất muộn và báo cho hay rằng đêm nay cụ sẽ nghỉ lại nhà tôi. Rồi, với một giọng không thể ai cãi lại, cụ nói:

- Mai, ba sẽ đưa con đi sở thú. Nhất định thế. Sáng sớm mai

Tôi nghĩ thầm: Ông cụ lại quá chén rồi.Quý hồ là cụ chớ có biểu diễn cái tiết mục Gaudeamus igitur của cụ ra!

Ba tôi ít khi quá chén; nhưng cụ rất nhạy cảm với hơi men. Hơi ngà ngà, cụ trở nên cáu bẳn, cự nự, chế riễu những nếp làm việc của khoa ngoại bệnh viện (mà cụ làm chủ nhiệm) bài báng tổ công đoàn đã “chơi xỏ”bằng cách bầu cụ làm tổ trưởng hết khoá này đến khoá khác, thoá mạ Ban giám đốc y tế quận nhà và chất vấn tôi (tôi, chứ không phải ai khác) về cái khoản “tại sao lại có những lề thói xấu xa đáng giận ấy ”

Say vừa phải, ba tôi tư lự. Chợt trở nên nghiêm trang, ông cụ xúc động gợi lại những bước chân gian nan trong chiến tranh thế giới lần thứ nhất và thời nội chiến mà cụ đã tham gia ngay từ đầu với tư cách là nhà phẫu thuật ở tiền phương từ tháng tám năm 1914 cho đến khi xảy ra vụ phiến loạn ở Krôn-xtát, cụ bình luận chính sách ngoại giao: “Về phần tôi, tôi nhận định chắc chắn là. “và rất lấy làm bất bình nếu có ai dám phản bác nhận định ấy của cụ.

Cuối cùng, khi đã say tuý luý thì ba tôi không sao đứng yên một chỗ được và làm ồn ào đến khiếp. Ông cụ vỗ tay vô duyên cớ. Ông cụ hát một bài hát cũ của Cửa ô Nép-xki, hơi buồn buồn nhưng lại trẻ trung như tất cả những bài hát ở dưới ấy:

Mái tóc A-li-ô-sa

Hung hung vàng óng

Chàng hay hát những bài

Mà người dân phố say mê

Và không quên, nhân dịp này, vung vẩy mái tóc vàng lượn sóng trông giống như cái bờm ngựa mà sợi vàng đã chen lẫn sợi bạc. Ông cụ ngâm nhiều đoạn trong bài thơ Đức Chúa Trời của Dec-ja-vin.Và điều này chẳng thiếu bao giờ - với tư cách là một cựu sinh viên trường đại học Đôrơpát1 cụ say sưa biểu diễn (với một giọng nam trầm) bài Gaudeamus igitur thuở hoa niên. Trong trạng thái này, ba tôi có những mong muốn khá kinh ngạc; đẻ thêm một đứa con nữa, viết một vở bi kịch bằng thơ, hay là như tối hôm ấy,bắt tôi ngừng mọi công việc để cho cho ông cụ đưa đi chơi sở thú mà chẳng buồn để ý rằng con gái mình đã là một người lớn, đường đường là biên tập viên của một tờ báo xuất bản định kỳ, và hơn nữa, đang dính vào một vụ kiện cáo lôi thôi, đang bị làm tình làm tội đến mất ăn mất ngủ.

- Kìa, ba - tôi cãi - ba biết rằng con không có thời gian, với lại con cũng chẳng còn lòng dạ nào mà đi chơi!

- Thôi, chớ có nói nhảm! Ba là ba của con, đúng thế chứ? Có phải chính ba đây là người đã sinh con ra đời hay không? Ba đã bảo chúng ta sẽ đi sở thú,và nói đi là đi,    không một hai gì cả!

Ba tôi im lặng một lát,    rồi với giọng với giọng trang trọng ra vẻ người sành:

- Chúng ta đi xem sư tử, chúa tể của loài thú.

Tôi không cầm được nụ cười.Ba tôi trông thấy,lấy làm vui sướng như điên, vỗ tay và

gào oang oang:

- Nhưng thưa hiền mẫu quý yêu

Con là công nhân lái máy kéo

Rồi, chẳng chút mạch lạc, trở lại thành một người cha ân cần:

- Vụ ấy của con đến đâu rồi?

Tôi cảm thấy như mình sống lại.Trước đó ít lâu có hai người đâm đơn kiện tôi,    vụ kiện có tính chất phỉ báng và cuộc điều tra kéo dài vô tận.Việc ấy trở thành một ám ảnh; ngày cũng như đêm bất cứ vào giờ nào, tôi có thể trình bày tràng giang đại hải về cái vụ rắc rối ấy, tôi lẩm nhẩm đọc những bài diễn thuyêt bi ai thống thiết, tôi hình dung trong óc những lời đối đáp chua cay với đồng chí chủ nhiệm tờ báo, với đồng chí bí thư chi bộ của tôi cũng như với những kẻ vu cáo tôi, và đêm nằm tôi toàn mộng mị những việc đó.

- Ba biết đấy, tôi trình bày, họ lại hoãn, chưa chịu kết luận cho.Trong phiên họp vừa qua của toà soạn chúng con, con mụ Cơlanmansúc ấy mà, phát biểu ý kiến lại tuôn ra những chuyện đâu đâu.  Những chuyện khả ố. Suýt nữa con. Ồ, con nhất định không chịu qua khỏi việc này đâu. Con sẽ đưa đơn kiện, con cũng thế: dù sao cũng phải trình bày cho mọi người rõ chứ! Kiện lên cấp trên.  Trong khi chờ đợi, con đã chuẩn bị đề cương tỉ mỉ để thảo văn bản ấy.Và bởi vì điều quan trọng là phải làm cho vấn đề thật sáng tỏ, đâu ra đấy. Con bắt đầu bằng…

Trong cơn bất bình, tôi bắt đầu tóm tắt bản đề cương vừa nói đến ấy. Ba tôi chăm chú nghe. Tỉnh táo hẳn. Hay ít ra cũng có vẻ như vậy.Thỉnh thoảng ông cụ lại chen ngang vào giữa hai câu nói của tôi một vài tiếng lầm bầm theo thói quen nghề nghiệp: “Thế, thế ““Rõ rồi đấy ”, “A, thật vậy ư?”Cuối cùng ba tôi ngắt lời tôi:

- Ồ, con mụ tệ thật!.  Nhưng mà xem ra tất cả các bạn đều mắc bệnh thần kinh cả rồi, các bạn quý của tôi ơi.  Thôi, con đi ngủ đi, ba cũng ngủ đây.Mai chúng ta sẽ đi thật sớm! “Ta là nô lệ,   vừa là vua,   vừa là thượng đế và là con giun ”

- Vâng, mời ba đi nghỉ.Con thì còn phải ghi nháp cái này một chút.không phải cái bản đề cương ấy đâu,   mà là một vấn đề khác,nhân một bài báo thứ hai.

Để con mang cho ba tấm nệm.

- Không cần thiết! Một người lính già ngủ không cần nệm! “Đội mũ nhỏ và mặc áo dài màu xám”.

- Ba muốn thế nào tuỳ ba nhưng xin ba đừng hát bài ấy! Con nhức đầu lắm rồi!

- Rõ! Ba là ba của con, có phải không nào? Y học cũng đành phải bó tay thôi!.

Ba tôi nằm xuống một chiếc ghế dài hẹp và cứng.Tôi che ngọn đèn bằng một tờ báo cuốn hình phễu và ngồi xuống trước trang giấy trắng.Trời đất! Tôi cảm thấy cô đơn làm sao! Ba tôi đã không muốn nghe thuật lại từ đầu đến cuối cái vụ ấy. Ba tôi chẳng hiểu tí gì về việc đó hết.Ba tôi cũng chẳng hiểu tí gì về con gái của người.Cái niềm vui không đúng chỗ ấy ăn nhập vào đâu cơ chứ? Giữa một lúc mà tôi.  Dù sao cũng thật là đáng trách: Ba tôi đã không để cho tôi trinh bày đến hết

Đột nhiên, ba tôi gọi tôi.Và giọng ông cụ âu yếm,   pha một chút gì hơi buồn buồn nữa;

- Ônga, con gái ta ơi.

- Gì thế, thưa ba?

- Con có còn nhớ không, hồi ở Zarutsêviê,cái hôm mà và ba không cho phép con cùng Muxia  đi hái nấm? Hình như các con có một khoảng rừng thưa, một khoảng rừng thưa trứ danh nào đó riêng của các con.  Đã lâu lắm rồi!.  Trời đất,   hôm đó các con khóc mới ghê làm sao!

- Ba chớ làm phiền con! Giá mà ba biết rằng, giữa lúc này đây con còn thiết gì đến cái khoảng rừng thưa ấy!

Ba tôi lặng yên không đáp

Triền miên, đau đớn, tôi nặn óc tìm cho ra lý lẽ thuyết phục nhất.Tôi chà nát cái con mụ Cơ-li-man-súc ấy bằng những lời rủa thầm.Tôi hút thuốc lá đến bồi hồi cả tim.Và lòng rầu rĩ vì bị lăng nhục, tràn trề cảm thương đối với chính mình, tôi lầm bầm nhắc đi nhắc lại: “Cô mệt nhọc quá rồi đấy, cô nàng tội nghiệp của mình ơi! Chao, những chuyện này thật vất vả làm sao! ”

Tảng sáng tôi mới thiếp đi và lập tức mơ thấy mình phải đối chất trước hội đồng điều tra mới,   và giữa lúc bi tráng nhất của cuộc tranh luận, tiếng ba tôi vang lên như sấm:

- Ônga, dậy đi thôi! Ba con ta đi sở thú!

Tôi không mở mắt ra nổi.Và nghĩ thầm:  “Ra ông cụ vẫn còn thiết tha với chuyện ấy “Tôi đáp

- Đã đến mười giờ đâu,ba! Dù sao ta cũng không nên đi chơi sớm quá.

- Trái lại, sở thú mở cửa đúng mười giờ. Nào,   dậy đi thôi! Con hãy ra mà xem mặt trời đẹp chưa kìa.

Người tươi tỉnh hẳn ra,   ba tôi vui như sáo, hoạt động rất sôi nổi, đôi mắt to mắt to màu xanh ánh lên một nét tinh quái như ông cụ đang nghiền ngẫm trong đầu một trò quấy đảo kinh thiên động địa nào đấy.Tôi tức đến phát điên!

Ra đến đường - đầu đội cái mũ cát-két nhà binh mà tôi trông thấy từ thời còn thơ ấu, mình khoác chiếc áo ragơlăng ngắn nó làm cho ông cụ trông giống như đang mặc chiếc váy xoè - cụ bắt đầu đi nhanh như chạy. Sợ nhỡ tàu chăng? Tôi vừa lóc cóc chạy theo ba tôi vừa cố kìm chế những lời cằn nhằn. Chúng tôi nhảy lên một toa tầu điện đang chạy chậm.

Cảnh vật quanh sở thú đã toả hơi mùa thu, một mùi xa lạ đối với nội thành. Cây cối vàng rộm trầm ngâm và im phăng phắc như hiểu rằng ánh mặt trời vàng nhạt chỉ hơi âm ấm kia chiếu cho chúng tôi lần này là lần cuối.Và cái vẻ lặng lờ êm ả, sự trong suốt dịu dàng của buổi sáng mùa thu ấy, buốt như một cục nước đá, làm cho ngưòi tôi tràn trề một niềm bâng khuâng cũng lặng lờ, trong suốt và êm ả như vậy

“Ta bắt đầu có tuổi”Tôi nghĩ thầm

Ba tôi thì nheo mắt lại một cách thích thú ngửa mặt đón nắng, phồng mũi lên hít không khí lạnh, làm bộ làm dáng và suýt xoa như một con ngưòi vô tư lự:

- Trời,   thích quá đi thôi! Thật là tuyệt! Này cô bé, bây giờ thì cô đã lấy làm bằng lòng về chuyến đi chơi này rồi chứ? Tiếc là không có Muxia  ở đấy. Con có còn nhớ cái buổi sáng mùa thu ở Za-rút-sê-vi-ê mà ba và mẹ không cho phép các con đi hái nấm ở khoảng rừng thưa, cái khoảng rừng thưa trứ danh của các con không?

- Vâng, có, con còn nhớ!

Ba tôi làm tôi bực điên người.

- Kìa, những con linh cẩu,ba tôi thốt lên tự hào là đã gọi được đúng tên loài thú ấy, khi chúng tôi tiến đến gần một cái chuồng. Những con vật bẩn thỉu! Chán nhất là chúng nó lại biết cười, con hãy nhìn xem con kia, cái con đang lục lọi kia.  Lạy Đức Mẹ Đồng trinh, sao mà thối đến thế!

Tôi thấy con chó rừng này giống như lột con mụ Cơlimansúc thù địch với tôi. Tôi hé một nụ cười đau khổ.

- Ônga,   con hãy nhìn các con hổ! Trông chúng dù sao cũng oai vệ đấy chứ, có phải không?

- Chúng có vẻ không thật. Trông như vừa đựơc cắt ra từ một tấm thảm trải ở chân giường, tôi đáp.

- Con nhầm. Đấy là những con vật tuyệt mỹ, ba thì ba yêu chúng lắm. A, sư tử kìa! Chắc là sắp đến giờ người ta cho chúng nó ăn rồi đấy.

Với một vẻ lo âu ghê gớm, ba tôi móc ra khỏi túi gi-lê cái đồng hồ giống như củ hành từ thời ông nội tôi để lại, xem giờ, đưa lên tai nghe rồi nói:

- Đúng, người ta sắp mang thức ăn đến cho chúng nó ngay bây giờ mà. Con sẽ được xem!

- Ô thôi, xin cảm ơn ba. Ai hơi đâu đợi giờ ăn của thú bao giờ. Vả chăng, ba hãy nhìn bộ lông mòn nhẵn của chúng mà xem; thật đúng là một tấm thảm cũ. Và chúng nó trông đần độn làm sao! Chúa tể các loài thú kia ư? Vâng, kể cũng phải; chúng nó hệt như của Nicôlai Đệ nhị.

Ba tôi cười gượng. Tôi nói tiếp:

- Chúng ta đi đi thôi, ba. Xem thế đủ rồi. Vả chăng, cũng chẳng có gì để mà xem lâu.

-Đúng là những con sư tử này, chúng nó cũng hơi.

Ừ, giống vật này còn có những con tốt mã hơn kia!

- Ba tôi hơi thất vọng, nhưng vẫn giữ được vẻ tự tin

- Ba tin chắc là, ngược lại, con sẽ thích gấu. Con biết đấy, khi loài gấu đùa giỡn, chúng nó có những cử chỉ kệch cỡm đến là hay. Nhưng mà gấu, chúng ta xem sau, Bây giờ hãy đi xem chim đã, rồi đến bò. Được chứ? Sau đấy mới đến gấu? Con đồng ý chứ?

- Tuỳ ý ba.

Chúng tôi đến đứng trước chuồng chim. Mùi cứt chim xông lên phát buồn nôn. Chiếc bồn tròn nhỏ chứa đầy một thứ nước bẩn trông thấy. Chim đậu vòng quanh, làm thành một hình tròn vành vạnh. Một con bồ nông béo phị đang ngăm nghía một cọng rau trôi lềnh bềnh. Cạnh nó, một con chim đờ đẫn và cáu bẩn giương cao cổ, mắt phủ một lớp màng trắng đục. Sát bên cạnh con này là con có mào, đứng co một chân, chiếc mỏ giữ tợn chìa ra phía trước. Và cứ thế. Tất cả giường như đang mải mê suy nghĩ cách giải quyết một vấn đề vượt qua s rất xa mọi khả năng của chúng.

- Ba xem, thật giống hệt một cuộc họp toà soạn ở chỗ chúng con.

Câu so sánh chua chát đến với tôi một cách tự nhiên. Ba tôi buông một hơi thở dài não nề, và chúng tôi không nói thêm gì nữa cho mãi tới khi đến khoang nuôi ngựa tơ, ba tôi mới bảo:

- Kia là ngựa tơ! Chẳng có gì hay, phải không con? Ừ đây cũng chỉ là những con ngựa nhỏ vóc thôi. con không ưa chúng sao?

Trong giọng nói ba tôi có cái gì kỳ quặc. Tôi liếc mắt quan sát ông cụ:  tôi thấy ba tôi chợt như già hẳn đi, có vẻ thất vọng và – vâng, đúng thế - hơi hổ thẹn nữa.

“Ông cụ sao thế?”tôi nghĩ thầm, và chợt hiểu ra, có lẽ ba tôi muốn trông thấy tôi ngạc nhiên, thấy tôi vui vẻ như hồi còn bé. Không phải ba tôi muốn cho tôi đi dạo chơi ở sở thú mà chính là dạo chơi trong thời thơ ấu của mình, nó đồng thời cũng là tuổi hoa niên của người. Mà tôi thì tôi lại làm ra cái điều khó tính! Tôi không nhìn thấy gì cả; không thấy những cây cối óng vàng, không thấy những con vật ngộ nghĩnh kia. Tôi chỉ nhìn thấy bóng ma những ưu tư của mình. Tôi già mất rồi!

Ba tôi thốt ra buồn buồn:

- Ta đi đi thôi, Ônga!

Nhưng tôi kêu lên:

- Không đâu, ba a. Ba hượm cho con một lát nữa! Con muốn xem con ngựa tơ.

- Thì con hãy xem đi – ba tôi đáp, hoài nghi nhưng có phần diu lại

- Ba xem những con vật kia, ồ, con thích chúng quá – tôi kêu lên, xúc động vì yêu mến và thương hại ông cụ, nhưng chú ý để cho vai kịch của mình đừng lộ liễu quá.- Nó mới bé bỏng làm sao! Ba này, tại sao ngựa tơ nó lại bé thế, ba nhỉ?

- Ừ, hình như thế. Đầu nó to hơn.

- Hình như thôi à? Không đâu. Xinh hơn nhiều chứ.

Cưỡi ngựa tơ có thú không ba? Chà, con muốn cưỡi nó quá. Nghe nói ở bên Anh, người ta bắt chúng kéo xe, có đúng thế không ba?

Tôi còn biết nghĩ ra những gì gì nữa để làm vui lòng ba tôi?

- Không phải chỉ có ở bên Anh mà thôi đâu, - ba tôi vui vẻ đáp – Con hãy nhìn xem những chú nhóc con kia.

Quả nhiên, trong tiếng sắt lanh canh một chíêc xe ngựa vừa tới, cỗ xe do một chú ngựa tơ mình rất nhiều lông và không lấy gì làm thoải mái lắm kéo. Bốn cái đầu trẻ con đội mũ lông nhô ra khỏi cỗ xe, do một chú bé mười hai tuổi tắc lưỡi điều khiển. Đằng sau, một con chó con lông lá xồm xoàm đến kỳ dị, lông che khuất ca mắt, lóc cóc chạy theo. Và cả cái đoàn ấy – lũ trẻ con, con ngựa tơ, chú đánh xe mười hai tuổi và con chó lông che khuất mắt - tất cả đều có dáng điệu nghiêm chỉnh, trang trọng, đường bệ lạ lùng, đúng là dáng điệu của những người đang lo đến sở chậm giờ làm việc hoặc là vừa được cấp trên giao phó cho một công việc tâm phúc

- Ba cho con đi một cuốc nhé? – Ba tôi nheo mắt hỏi – Ba có khả năng làm như vậy lắm, con biết đấy.

- Ồ, vâng!  Có điều là làm thế e không được tiện lắm, ba nhỉ.

- Nếu vậy thì chúng ta tiếp tục đi dạo. Còn khối thứ để mà xem

- Đúng đấy, ba a. Con muốn đi xem khỉ quá! – tôi thốt lên, phấn khởi vì đã đánh lừa được ông cụ khéo léo đến vậy - Giống khỉ ấy, con thích chúng làm sao! Nhất là những con khỉ độc. Đã lâu lắm rồi con muốn xem chúng.

Chúng tôi đến chuồng khỉ. Tôi nắm tay ba tôi và như một con bé gái ngoan kiểu mẫu, tôi làm ra vẻ vất vả hết sức mới theo kịp ba tôi. Còn ba tôi thì mặt mày rạng rỡ!

- Ba mua cho con một chiếc bánh quế nhé? – ba tôi gợi ý - Một chiếc bánh to có thật nhiều kem ấy mà.

- Phải đấy ba ạ! Cái nào to nhất ấy!.

- Bánh ăn được chứ?

- Ngon tuyệt!

Kem nồng nặc xà-phòng tắm, vị ngọt của đường như cũng na ná như vậy và có lẽ có mạt cưa lẫn vào trong khuôn bánh hay sao. Tuy vậy tôi vẫn ăn hết cả chiếc, vừa ăn cừa cố nén buồn nôn, làm những mẩu bánh vụn li ti rơi xuống phủ đầy chiếc áo khoác. Ba tôi hút thuốc lá. Cây cối óng vàng lặng im toả bóng che chiếc ghế dài chúng tôi đang ngồi và đùa giỡn với những tia nắng cuối cùng. Bên cạnh chúng tôi, một thiếu phụ đang cố đi cho đứa con lên ba một đôi giày đi tuyết bẹt mũi bằng cao-su bạc màu. Bàn chân của cháu đu đưa trông giống một nùi lông. Người mẹ không làm sao xỏ chân con vào giày được, và vừa loay hoay bà vừa hỏi với với một giọng dịu dàng trầm bổng:

-Vôvốtsơca này, về nhà con sẽ kể cho mẹ nghe những gì nào, sau khi đã xem bao nhiêu là vật đẹp đẽ trong sở thú?

Và em bé, vầng trán dô nhăn lại suy nghĩ, đôi môi nở loe như cánh hai cánh bướm kể ra những điều kỳ diệu;

- Có một con voi bự này. Rồi một con nạc đà to to này.  Và một con ngợ bé tẻo tèo teo này.

Em không quên kèm theo điệu bộ và lời nói:  kể đến con voi và con lạc đà thì giọng trầm xuống, nhắc tới con ngựa bé tẻo tèo teo thì kèm thêm một tiếng hí thật cao. Trong thời gian ấy tôi đã giải quyết xong chiếc bánh quế.

- Bánh ngon lắm, ba ạ. Bây giờ, con muốn uống.  Ba cho con nước ngọt ba nhé!

- Cô có những thứ nước ngọt gì nào?

Ba tôi hỏi chị bán hàng như quan tòa lấy khẩu cung. Đó là một người đàn bà béo tốt hai má đỏ ửng. Chị trả lời giọng càng về sau càng phấn khởi:

- Nước lê này! Nước đào này!! Trái cây tươi này!!! Mật hoa pha chè này!!!!

Tôi chọn một cốc trái cây tươi pha với mật ong: đã là trẻ con thì cần gì phải keo kiệt trên con đường trượt xuống thói hư, tật xấu cơ chứ?

Ba tôi lo lắng nhìn tôi uống:

- Nước có lạnh quá không?

- Không đâu, ba ạ.

- Ôn –ga, con còn nhớ không, - đây là lần thứ ba ông cụ hỏi tôi câu đó – con còn nhớ các con đã khóc đến thế nào, hôm ba và mẹ con không cho phép các con đi hái nấm?

Tôi gật đầu “có ”. Ba tôi bật cười ha hả:

- Em con và con, các con khóc như mưa như gió, khóc suốt ba tiếng đồng hồ liền. Hôm đấy ba tự hỏi khóc như thế rồi có bao giờ nín được không?

- Cũng dễ hiểu thôi, ba ạ! Trời hôm ấy đẹp thế, đúng là một ngày để đi hái nấm:  mưa lất phất, trời sáng và trong, mùi cây thông ẩm thơm lựng, mà khoảng rừng thưa của chúng con chi chít vô vàn nấm hương. Bây giờ sau mười lăm năm, con hy vọng ba hiểu ra vì sao hồi đó chúng con khóc nhiều như vậy chứ?

- Cố nhiên.  Ba và mẹ con hiểu ngay hôm đó nhưng vì lo các con bi cảm lạnh, vì trời mưa, không có mưa thì ba và mẹ đã đồng ý cho các con đi rồi.

Ba tôi xin lỗi với một vẻ rạng rỡ. Chao ôi! Tôi thương ông cụ làm sao! Tôi vô cùng mong muốn được đưa ba tôi đi xa hơn nữa về qúa khứ, về gần hơn nữa thuở thanh xuân của người! Trí nhớ không làm lẫn của ba tôi chỉ cho tôi lối ra:

- Ba, ba còn nhớ không, cái hôm ba đưa chúng con đi sở thú, lần ba về phép hồi đánh nhau với quân Đức ấy mà?

Ba tôi sửng sốt:

- Làm sao con còn nhớ được? Dạo ấy con còn bé thế.

- Ba thấy đấy con còn nhớ chứ. Gần hàng rào bằng lưới sắt, có một quán bán nước

Chanh, một cái quán xây theo hình một cái chai to tướng mạ vàng. Và dạo ấy con mong ước đến điên lên, được trông thấy con chó sói sám lớn trong chuyện cổ tích, con sói đã cõng hoàng tử I-van chạy ấy mà.  Con còn nhớ tất, kể cả con chó sói! Ba, hôm ấy ba mặc bộ quần áo nhà binh, và khi ba con ta chụp ảnh, con leo len đầu gối ba và bám vào thanh gươm. Làm như vậy, con thấy mình có vẻ anh hùng.  Ba có nhớ không ba?

- Có, dĩ nhiên là ba còn nhớ.  Nhưng mà con, ừ, Ônga.  Chao, dạo ấy ba bảnh trai lắm! Con có nhớ những mớ tóc quăn của ba không?

Ông cụ lúc lắc cái bờm của mình và se sẽ hát:

Mái tóc A-li-ô-sa

Hung hung vàng óng

Chàng hay hát những bài

Mà người dân phố say mê

Rồi:

- Và cả bộ ria mép của ba nữa, con có nhớ không?

- Có, con nhớ. Muxia  bảo rằng ba có những cái đuôi mọc từ trong mũi ra! Ba lúc nào cũng vuốt ve ria mép. Và ba hát:

Bộ ria mép xinh xinh của tôi không muốn quăn lên nữa

Vì bà nhà tôi bắt đầu dở trò.

Ba tôi đưa tay ngắt lời tôi và hát tiếp:

Bà đòi tôi đội mũ giúp, bà bắt tôi pha trà

Bà không để cho ngón tay này được tự do.

- Có đúng thế không nào?

- Đúng ạ - tôi trả lời hoan hỉ - Và nó kết thúc như thế này:

Người ta cho bà một cái dải đeo gươm

Từ ngày hôm ấy bà trở thành quan chỉ huy tôi

Đó là những câu hát trong một hành khúc thời bấy giờ.

.  Đến chuồng khỉ thì chúng tôi đã sung sướng như trẻ con thực sự!

Như thường lệ, ở đây có đông người xem. Những chú nhóc con, mặt tái xanh vì rét

chồm lên trên hàng rào như những con rối, thèm thuồng theo dõi cuộc đọ sức giữa hai con bú dù, mà các chú rộng lòng cổ suý và khuyên bảo:

- Thụi mạnh nữa vào, mày tóm được nó rồi đấy!

- Nhưng trông kìa, đồ ngốc: nó leo tít lên cành cây!

- Tóm lấy đuôi nó chứ!

- Đấy, bây giờ thì dùng chân sau mà đạp vào!

Đằng sau lũ trẻ run rẩy, một đôi tình nhân thả bộ; một pho tượng Ta-na-gơ-ra với mái tóc đen và một chàng trai có đôi vai độn nhiều đến nỗi tưởng như đấy là một cái quán bán báo. Nàng vui tíu tít, cười như nắc nẻ, thốt lên những tiếng kêu nhỏ, rồi đột nhiên nhớ ra là cần giữ vẻ con nhà, nàng quay lại nhìn chàng và hỏi rất đĩnh đạc:

- Ơgien này, trông chúng nó cũng đáng yêu đấy chứ?

- Trông buồn cười! – Chàng trả lời độ lượng

Những con khỉ ấy ngốn ngấu cuộc đời của chúng, con nào lo phận ấy, bị cuốn hút vào hàng nghìn nỗi lo âu trong cuộc sống hàng ngày. Chúng cóc cần để ý đến công chúng, chúng bận lắm việc qúa mà. Một con bú dù đầu trọc tếch loay hoay tháo cái lon đựng nước uống, đã được gắn chặt vào chuồng. Cái lon đựng nước được lắp chắc chắn, và chú bú dù ta hết kéo ngược lại kéo xuôi, cố sức lay chuyển mà không sao được. Một con khác ngồi xổm bên cạnh nhìn bạn làm với một vẻ hứng thú say sưa. Khi trông thấy ban không thể nào làm nổi một công việc nặng nề đến thế, đến lượt nó hùng hổ bắt tay vào. Nhưng,    vì nó ngốc hơn con kia, nó đẩy cái lon đựng nước ra phía ngoài và cuối cùng làm rơi tuột hẳn ra khỏi chuồng. Hai con bú dù sửng sốt: chắc chắn là có điều gì không ổn đây. Chúng thò những cánh tay gầy guộc như cánh tay con bé gái qua chấn song và thận trọng sờ nắn cái lon đựng nước, như thể hoàn toàn yên trí là cái vật này không phải bị ma làm. Xa hơn một ít có chú vượn gan dạ và có râu lay tấm lưới chắn:

móc hai bàn tay co quắp vào mắt lưới, lay một lúc xong, nó lại nhìn kết quả: cái vật này có rời ra không nhỉ, hay là không chịu rời. Tiếc thay, mọi vật vẫn cứ trơ trơ, và trong sự năng nổ vô ích của con vượn già có một cái gì kỳ quặc mang tinh người đến nỗi cho tôi vui vẻ hẳn lên.

“Bài học tốt cho ta! – Tôi nghĩ thầm.- Ta cũng ngốc không kém nó”. Tôi bật cười,    không mảy may phật ý vì nhận xét của mình, và nhìn ba tôi.

Ba tôi hân hoan sảng khoái, đạt đến cái độ mà người ta chỉ còn muốn ban ơn ra khắp xung quanh.

- Bây giờ, - ba tôi tuyên bố - ba sẽ chỉ cho con xem con voi!

- Ồ! Còn có cả voi ư? Ta đến đấy nhanh lên, ba.

Tôi đóng kịch rất tự nhiên, tôi nhập vào vai kịch, hay đúng hơn, tôi đã thôi đóng kịch

tôi đang sống lại nỗi vui mừng rất êm dịu đột nhiên xâm chiếm tâm hồn mình.

Nhảy nhót trước tấm lưới, bộ điệu tôi giống như một bé gái say sưa kinh ngạc đến nỗi một anh chàng gầy nhẳng - thật ngộ nghĩnh, sao hắn ta giống con thỏ rừng đến thế - nhường chỗ cho tôi, và tôi thấy việc đó là hoàn toàn tự nhiên.

- Ô kìa, ba xem cái đuôi! – Tôi nói quýnh lên – cái thân nó to thế, mà đuôi chỉ bằng ấy thôi thì bé quá chừng.  Chú voi này tên là gì nhỉ?

- Đấy là một cô – anh - chàng - thỏ - rừng trịnh trọng giảng cho tôi rõ – Tên nó là Bétti.

Cô Bétti đồ sộ với đôi mắt sâu him híp đu đưa cái vòi nham nhở, và chốc chốc lại di chuyển dịch những ống chân to như cột nhà mà chỉ nhìn bề ngoài thôi cũng đủ nặng nề. Đối với nó, thế giới bên ngoài chắc hẳn chẳng có gì đáng quan tâm.

“Nếu có số mệnh, thì số mệnh giống như con Bet-ti này”tôi nghĩ thầm. Một ý nghĩ không mảy may ngây thơ làm cho tôi hoảng sợ. Tôi thốt lên:

- Ba xem kìa: nó vừa tớp được một đồng xu.

- Ấy là để mua củ cà-rốt đấy:  giống voi, con biết đấy, chúng thông minh lắm.

Anh -chàng - thỏ - rừng luận ngay việc đó vào bài học chính trị

- Cô voi này có ý thức:  chả là nó lao động mà!

- Xong rồi, ba ạ! Nó đã mua được củ càrốt rồi. Nó đang ăn! Chao, trông mới ngộ

nghĩnh làm sao.

Ba tôi lục trong túi tìm được một đồng hào đưa cho tôi - một đồng mười cô-pếch bám đầy bụi thuốc lá và hào phóng gợi ý:

- Con hãy mua cho nó một củ cà-rốt khác.

Khi ném đồng hào, chắc hẳn tôi có bộ dạng một cô bé ngốc nghếch đang say sưa. Đồng hào bay như một tia chớp cạnh cái vòi của Bét-ti, nhanh nhẹn lăn qua cái bụng đồ sộ của nó, quay tít hai ba vòng rồi cuối cùng dừng lại đúng ngay phía dưới đuôi.

- Chị ném trật đích rồi! – anh - chàng - thỏ - rừng thốt lên - Voi nó không biết quay đầu lại đằng sau đâu

Đám đông xác nhận:

- Trật rồi!

- Nó không biết quay mình lại đâu!

“Nếu Bétti nhặt được đồng hào, những ước vọng của ta sẽ thực hiện:  mọi việc sẽ đâu vào đấy”, tôi nghĩ thầm nhanh như chớp. Và tôi cảm thấy người run lên cầm cập:  Tôi vừa thách thức Số mệnh mà.

- Nó sẽ chẳng bao giờ nhặt được đồng hào đâu – như đoán được ý nghĩ của tôi, một người nào đó nói.

Cái vòi to tướng của con Con - voi - Số - mệnh mò mẫm trên nền bê tông.  Không đúng chỗ!.  Vẫn không đúng chỗ! Nó tìm bên phải, rồi về phía tấm lưới, rồi không tìm nữa mà tiếp tục đua đưa đều đều cái vòi. Tôi đã thua cuộc; bàn tay tôi nắm chặt,    móng tay bấm sâu vào thịt.

Vừa lúc ấy thần Số mệnh chậm chạp nhấc sang bên những ống chân voi to ghê gớm của nó, quay chổng mông về phía mọi người, rồi thò vòi ra và chỉ với mỗi một động tác nó đã hít gọn đồng hào.

Tôi vít ống tay áo ba tôi mà gào:

- Ước vọng của con đã được thực hiện. Mọi việc rồi sẽ ổn thoả, sẽ đâu vào đấy cả. Ba hiểu chứ, ba?

Một ánh hoảng hốt làm vẩn đục đôi ngươi của anh - chàng - thỏ - rừng. Trong đám đông, có những tiếng “ồ”lo âu. Nhưng ba tôi, người đã sinh ra tôi, thì người hiểu! Người đã hiểu tất cả

- Dĩ nhiên! – ba tôi nói lầm bầm. Ông cụ cố làm ra vẻ bực mình, nhưng tôi có cảm tưởng là nước mắt sắp trào ra khỏi đôi mắt to của người. Dĩ nhiên là ước vọng của con rồi sẽ được thực hiện! Còn bây giờ, bé ạ, ta đi đi thôi:  Chúng ta đã xem tất cả những gì đáng xem rồi. Con bằng lòng chứ?

- Ồ, vâng, thưa ba! Con bằng lòng lắm. Thích nhất là con voi.

- Thế thì càng hay! Con định về đâu? Con đáp tàu điện nhé? Ba thì ba rẽ qua trái; ba đến thăm bác. Con còn nhớ bác không? Sao, con đã quên bác ấy rồi ư?

- Thư thả.  Hình như con có nhớ.  À, vâng, nhớ chứ! Bác.

- Bác Min-ca, bạn nối khố của ba hồi học ở Đôrơpát, bác Vôlôkhin ấy mà. Nhưng mà thôi, chắc con không thể nhớ ra đâu. Thời ấy con chưa đẻ, ba còn là sinh viên mà. Thời ba và bác ấy cả hai cùng hát.

Và ba tôi, tuy lần này chẳng có chút hơi men, vẫn cất lên giọng trầm sai lạc. Vita brevis jugaxque volu ptas Gaudeamus igitur.

Hôm nay ba con mình đi chơi lâu quá! Tôi nghĩ thầm khi nhìn thấy chiếc mũ bình thiên quân phục cũ của ba tôi xa dần, chiếc mũ mà tôi trông thấy từ hồi thơ ấu, cùng cái áo ragơlăng ngắn trông giống một chiếc váy xoè hình quả chuông. Tôi lấy làm sung sướng là đã tỏ ra khá thông minh, khá mưu mẹo, khá tinh tế để đánh lừa được ba tôi và gây cho người niềm vui của chuyến dạo chơi tay đôi về buổi hoa niên của người. Nhưng cùng lúc ấy, tôi chợt đoán ra: ba tôi cũng vậy, hẳn ông cụ lấy làm vui mừng là đã tỏ ra trí lự, láu lỉnh, tinh quái, khi kéo được tôi ra khỏi những lo âu và dẫn dắt tôi trở lại thời thơ ấu. Đúng thế, tuổi thanh xuân của ba tôi và thời thơ ấu của tôi đều ở kia, ngay bên cạnh nhau, với tất cả những gì là hạnh phúc và sáng trong.  Hạnh phúc ấy, sự trong sáng ấy chẳng phải chính là cuộc đời, cuộc đời chân thật hay sao? Còn về những lo âu của tôi.  Những lo âu ấy là chuyện vớ vẩn! Việc rắc rối của tôi (tôi bàng hoàng vì sự phát hiện của chính mình), nó nặng nề, nó xúc phạm thật đấy. Nhưng nó sẽ qua đi. Thực chất là cuộc đời. Và cuộc đời là thuộc về tôi,    cùng với tôi, tôi yêu đời, đời làm cho tôi sung sướng. Trên thế giới này đâu phải chỉ có những con mụ Cơlimansúc thôi. Hơn nữa, đồng chí chủ nhiệm tờ báo của tôi, đồng chí ấy tốt biết bao, đồng chí ấy đã phải làm vất vả bao nhiêu để làm sáng tỏ cho được cái vụ rối rắm này. Đúng là con người rất trung hậu. Cũng như đồng chí cán bộ ở khu uỷ, người đã bỏ suốt một ngày để gỡ cho ra mỗi một nút thôi của mớ bòng bong.  Và ba tôi! Ba tôi trung hậu, tốt bụng làm sao! Đông đảo xiết bao những con ngươì trung hậu, thì ở đó có cuộc đời, có cuộc đời chân thật!

Cả ngày, tôi đi dạo trong ánh vàng trong suốt của thành phố mùa thu. Tôi thấy lại sở thú, thấy lại thời thơ ấu của mình, thấy lại ba tôi, thấy lại con voi. Tôi cười.Người ta nghĩ rằng tôi cười vì trông thấy họ. Một số có vẻ không bằng lòng. Nhưng những người khác thì cười đáp lại tôi.

Ban đêm, tôi mơ thấy lại một trong những giấc mơ yêu chuộng của mình. Bởi vì tôi có những hai ước mơ và nó giống nhau lắm. Ước mơ thứ nhất, cái quan trọng hơn, được yêu chuộng hơn trong những cái được yêu chuộng, là được trở về Ugơlích, về thành phố nơi ba mẹ con chúng tôi đã sống thời ba tôi đi bộ đội, tham gia nội chiến, tôi đã kể chuyện đó rồi. Nhưng ước mơ yêu chuộng thứ hai của tôi, thì chính là cái khoảng rừng thưa trứ danh mà ba mẹ tôi đã không muốn cho chúng tôi đi nấm hương một buổi sáng mưa êm dịu, ở một nơi nào đó thuộc tỉnh Nốpgôrốt, gần Zarútsêviê, cái làng mà đã mấy năm, hè nào gia đình tôi cũng đều đến nhỉ ở đấy.  Tôi thấy lại mình đang bước đi trong khoảng rừng thưa ấy, như tôi đã từng bước tuổi thanh niên, men theo một con đường mòn tí tẹo, xuyên qua một khu rừng trăn rất già và rất rậm, dày đặc những bóng tối ngại ngùng và chắc chắn là muốn nói lên một cái gì đó, vừa rì rào, vừa làu bàu, bởi vì đâu đây có một con suối nhỏ bẳn tính, uốn lượn giữa những ngọn lá khô màu gỉ sắt và những tảng đá rêu phủ trông giống da hươu. Đen đủi và ẩm ướt, con đường mòn ngoằn ngòeo rất dài dưới bóng cây và trong tiếng rì rào đáng nghi ngại của thú rừng. Chúng tôi cứ đi, đi hoài. Cũng hơi sợ hãi một chút đấy, nhưng vừa đến được gốc cây cuối cùng, tới khoảng rừng thưa chứ danh ấy, thì một luồng ánh sáng dìu dịu và phơn phớt xanh trùm toả lên người; ánh sáng ấy phát ra từ cỏ non phủ mặt đất, từ những cây bạch dương lá mảnh dẻ chung quanh, là khoảng không sáng chói, mạnh mẽ, thanh bình đang rộng mở ra kia. Vì khoảng rừng thưa ấy mọc trên bờ một cái vực vách dựng đứng, đứng ở đây tầm mắt có thể nhìn xa tít tắp: cơ man là những quả đồi hiền từ mà hình dáng đã nhoà đi, những đồng cỏ ở khắp mọi nơi, những khóm rừng xanh xa xa và màu xanh lơ của một con sông nhỏ uốn éo lấp lánh, một ngôi nhà gỗ nhỏ như đồ chơi trẻ con nhô cao bên bờ sông, và không gian, và ánh sáng, một cái gì vô cùng tốt, vô cùng lành, vô cùng Nga.

Và nếu như, trong các giấc mơ của tôi, tôi chẳng lần nào đến được tận ngôi nhà thờ ở Ugơlích thì bao giờ tôi cũng tới được khoảng rừng thưa, tôi dừng lại hồi lâu ở đấy, lòng tôi say sưa trước không gian mở rộng. Sau mỗi lần như vậy tôi thức dậy, người tươi tắn hẳn lên, cảm thấy yên tâm một cách kỳ lạ và tự tin, bởi vì, tôi biết rõ điều này, tất cả những cái kia, cuộc đời, ánh sáng, đất nước, những cái kia không phải chỉ có tồn tại trong mơ.

1939-1957

O.B.

(còn tiếp)

(Nguồn: Những ngôi sao ban ngày. Tập ký của Olga Bergholtz. Phan Quang dịch. NXB Văn học in lần đầu tiên năm 1963. Bản này, NXB. Văn học, in lần thứ tư, tháng Tư năm 2003.

www.trieuxuan.info