Thơ Nguyễn Trọng Tạo mang một tầm nhìn
tươi mới về nền văn hóa Việt Nam
Nhà thơ Mary Croy
“Thơ chưa hay thì thơ nói thật lòng” - đó là một câu thơ lỗi lạc của Nguyễn Trọng Tạo. Câu thơ ấy đã trải tôi phẳng lì khi tôi đọc nó, bởi sự thông thái của một nhà thơ - người không những hiểu nghệ thuật của ngôn từ, mà còn hiểu về quá trình đời sống. Tập thơ song ngữ “Ký ức mắt đen” sẽ làm bạn sửng sốt về những mùi vị, sự hấp dẫn và sự thanh nhã của nó.
Đây là tập thơ về cuộc đời viết bởi một người đàn ông đã trải qua chiến tranh, tình yêu và chiến thắng. Tập thơ này bao trùm khoảng thời gian hai mươi năm, và làm tôi sửng sốt bởi chiều rộng và sự mạch lạc của nó.
Thơ của Nguyễn Trọng Tạo nói về sự trải nghiệm hiện đại một cách thấu đáo, đồng thời tỏ lòng tôn kính về truyền thống lâu đời của văn học Việt Nam đã đi trước ông. Thơ của Nguyễn Trọng Tạo là sự giới thiệu tuyệt vời về những truyền thống trữ tình của Việt Nam, giúp người đọc phương Tây nhìn Việt Nam trong ngữ cảnh rộng hơn. Thường chúng ta nhìn Việt Nam như một cuộc chiến tranh, mà không phải như một đất nước. “Ký ức mắt đen”, với những hình ảnh cụ thể và hấp dẫn, sẽ đem tới một tầm nhìn tươi mới về sự sống động của nền văn hóa Việt Nam.
Nhưng sự xuất sắc nhất của tập thơ này là sự phổ quát của đề tài. Trên hết, nó là sự khám phá thân phận của loài người, chứ không phải là một tác phẩm về một chủng tộc nào đó. “Mà đôi khi tôi cũng sợ làm vua” - Nguyễn Trọng Tạo đã khẳng định trong bài “Tin thì tin không tin thì thôi”. Đây là vấn đề cho tất cả chúng ta – điều khiển cuộc sống và nỗ lực vươn tới sự cao thượng thường làm chúng ta sợ hãi hơn là việc sống trong những chiếc bóng.
Giống như những nhà thơ trữ tình, quang cảnh xúc cảm của loài người được gắn liền với thế giới tự nhiên. “Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa”, vẫn nở cả trong thời chiến tranh và thời đói khát như trong bài thơ “Tản mạn thời tôi sống”. Có một thế giới mà vạn năm đi qua chỉ trong nháy mắt nhưng tự ngỏ lòng mình trong một “một bông hoa nhỏ lặng rơi mưa dầm” (Chia). Vòng quay của thiên nhiên và của trái tim con người đều phổ quát và cổ xưa thế đấy.
Nguyễn Trọng Tạo nhắc nhở chúng ta về sự tiếp nối của những vòng quay này trong bài thơ mà tựa đề của nó cũng là tựa đề của tập thơ: Ký ức mắt đen. Những đôi mắt đen 18 tuổi hay 18 vạn tuổi? Điều này có quan trọng không? Những đôi mắt này từ lâu rồi ra hiệu cho chúng ta giao tiếp cùng chúng và trở thành nền tảng của ngôn từ, âm nhạc và thơ ca. Chúng là những người quan sát cuộc sống của chúng ta và đồng thời bị quan sát, là người yêu và được yêu ở ngoài tầm với và chỉ có thể hiện về trên mảnh đất linh thiêng của thơ ca.
Mảnh đất linh thiêng của thơ ca đã được nhiều người trên khắp thế giới khai phá. Cách sử dụng các hình tượng thiên nhiên, để phản ánh các vấn đề của cuộc sống của Nguyễn Trọng Tạo làm ta nhớ tới Mary Oliver. Giống như Oliver, Nguyễn Trọng Tạo thích sử dụng các hình ảnh rõ ràng của thiên nhiên để gắn bài thơ với một cảnh quan xúc cảm cụ thể, đó có thể là vui sướng, khôi hài hoặc bi kịch. Giọng thơ của Nguyễn Trọng Tạo thẳng thắn và trung thực, gợi tôi nhớ tới Czeslaw Milocz. Giống Milocz, Nguyễn Trọng Tạo có thể đưa chúng ta đến những nơi không ngờ tới bằng một âm điệu của lời mời đầy uy lực.
Nhưng có lẽ hơn tất cả, có sự tương đồng giữa thơ Nguyễn Trọng Tạo với thơ của Pablo Neruda. Rất nhiều bài thơ tràn đầy nhạc điệu tình yêu - điều này làm chúng rất ám ảnh. Đối với cả Nguyễn Trọng Tạo và Neruda, bài hát tình yêu được sức mạnh thiên nhiên giải thoát khỏi những đè nén nhân tạo. Trong thơ của cả hai người, ta có cảm giác rằng tình yêu có cuộc sống riêng của nó, không bị ràng buộc bởi người yêu và người được yêu.
Thơ Nguyễn Trọng Tạo là thơ không sợ hãi đặt ra những câu hỏi: những câu hỏi cho người đọc, cho nhà thơ, và cho cả vũ trụ.
Hà nội, tháng 12.2009
Nguyễn Phan Quế Mai dịch
ĐỒNG DAO CHO NGƯỜI LỚN
có cánh rừng chết vẫn xanh trong tôi
có con người sống mà như qua đời
có câu trả lời biến thành câu hỏi
có kẻ ngoại tình ngỡ là tiệc cưới
có cha có mẹ có trẻ mồ côi
có ông trăng tròn nào phải mâm xôi
có cả đất trời mà không nhà ở
có vui nho nhỏ có buồn mênh mông
mà thuyền vẫn sông mà xanh vẫn cỏ
mà đời vẫn say mà hồn vẫn gió
có thương có nhớ có khóc có cười
có cái chớp mắt đã nghìn năm trôi…
1992
CHILDREN'S FOLK SONG FOR ADULTS
there are dead forests remaining green in me
there are people living as if dead, I see
there are answers turning into question marks
there are people having affairs, acting the nuptials’ part
there are fathers, mothers, orphaned children
there are full moons without sweet consumption
possessing all of heaven and earth without a home
possessing little happiness and eternal lonesome
still afloat remains the river, still green remains the grass
still free remains the soul, still intoxicating remains life
there exists love, there exists longingness, there exists wailing, there exists laughter
there exists a wink in which thousands of years become the hereafter…
1992
BỨC TRANH TÌNH
không vẽ mắt không vẽ môi không vẽ dáng hình
tôi vẽ hơi thở em thơm tho lộc biếc
căng cứng vú đồi
và chiếc gưương trời
ai vừa đánh rơi xuống mặt hồ trong vắt
không vẽ trái tim em, không vẽ trái tim anh
tôi vẽ cây Bạch Nhân thân trần cắm chân vào trái đất
cành vươn tay ghì xiết mùa xanh
tôi vẽ mong manh mảnh trăng giêng
hằn dấu môi non
ai vừa cắn vào da trời sung sướng
không vẽ người đàn bà hồi xuân
tôi vẽ mùa xuân vĩnh hằng trên toan trắng
em!
bức tranh tình không năm tháng
em!
mùa xuân chiếm hữu sắc màu tôi!
Hà Nội 2001
A PAINTING OF LOVE
don’t paint eyes, don’t paint lips, don’t paint figures
I paint your breath as fresh as green buds
firm hilly breasts
and the sky’s mirror
which has just dropped into the crystal clear lake’s surface
don’t paint your heart, don’t paint my heart
I paint a Bach Nhan tree with a naked body, his legs deep into the earth
branches extending outward, entwined to embrace the green season
I paint the fragile January moon
with a print of young lips
a nymph who has just bitten into the erotic sky
don’t paint a woman who has regained her youth
I paint the eternal spring on the white canvas
you!
the painting of love without time
you!
the spring that has mastered my colours!
Hanoi 2001
BÓNG
không trắng không xanh không đen
hắn lờn lợt không đời không đạo
không xuân không hạ không thu
không nóng lạnh hắn cũng không âm ấm
hắn là hắn hắn chính là chiếc bóng
không âm thanh không màu sắc không buồn vui
thế mà hắn suốt đời sát kề tôi
không xóa được tôi đành chào thua hắn
tôi đã chào thua khối người như chiếc bóng...
1992
SHADOW
not white, not blue, not black
he does not make an impression, has no life, has no religion
not spring, not summer, not autumn
not hot, not cold, not lukewarm
he is he, he is himself a shadow
no sound, no emotions, no colour
still throughout life, he exists next to me
cannot erase him, I have given up finally
as I have given up against many people living like shadows ...
1992
CẢM GIÁC BIỂN HỒ
HAY LÀ THƠ BÊN MIỆNG NÚI LỬA
rơi vào miệng núi lửa bao giờ mà anh không hay
toàn thân ngập chìm hun hút
ngỡ bên kia cũng đầy trời đầy nước
nước ừng ực anh nước đẩy tung anh
anh nặng như núi anh nhẹ như mây
răng rắc vặn mình lim cổ thụ
giông giữa ngày xuân bão giữa ngày hè
cao nguyên ngả nghiêng sụt lở
anh nín thở đến kiệt cùng máu ứa
cột lửa phun nham thạch phì nhiêu
rồi chết lịm trong vỗ về mơn trớn
mười ngón dài thon của gió chiều...
26.2.1994
THE FEELING OF SEA LAKE OR POETRY WRITTEN NEXT TO THE VOLCANIC CRATER
falling into the volcanic crater, since when I haven't noticed
my whole body sinks into darkness without end
it seems the other side is full of water, full of sky
water consumes me, water launches me high
I am heavy as mountains, like clouds I am light
the powerful cracking sound of an old timber tree swaying
tempests during spring days, storms during summer days
the hilly region shakes and crumbles away
I hold my breath until the last, I bleed
columns of fire shoot the lava so rich
I die peacefully amidst tender loving care
with ten long slender fingers of the afternoon wind upon me...
26 February 1994
HUẾ 1
sông Hương hóa rượu ta đến uống
ta tỉnh đền đài ngả nghiêng say…
1982
HUE 1
The Perfume river turns into liquor, I come to drink
I am sober, the royal palaces stumblingly drunk…
1982
QUÀ SINH NHẬT
hai mươi bài hát vui
hát tặng một nỗi buồn
hai mươi bài hát buồn
hát tặng nỗi buồn hơn
em mỏng mảnh trăng non
mê chi lời anh hát
mê đến lúc trăng tròn
e còn đâu nước mắt
hai mươi bài đắng chát
hai mươi bài men say
chao ôi là âm nhạc
không cánh mà lượn bay
anh hát đến hao gầy
hai mươi mùa lạnh giá
em hóa thân ngọn lửa
hai mươi cây nến chầu
hai mươi bông hồng nở
trên cây đàn muôn dây...
10.1990
BIRTHDAY PRESENT
twenty happy songs
sung for one sad feeling
twenty sad songs
sung for one sadder feeling
you fragile young moon
why love the words I sing
listening till the moon turns full
shedding all your tears to my tunes
twenty terribly bitter songs
twenty songs fermented like wine
oh my dear, music
without wings, it flies
I sing until I am skin and bone
twenty seasons so cold
you turn your body into fire
twenty candles standing by
twenty roses bloom
on the multi-stringed instrument...
October 1990
THIÊN THẦN
em mười chín tuổi nghìn năm trước
sao đến bây giờ mới hai mươi
môi mềm ngực nõn vòng tay xiết
anh là đá tảng cũng tan thôi
cứ tưởng một lần cho đỡ khát
nào ngờ bùa ngải lú trời xanh
nghìn sau gặp lại... em hăm mốt
môi ngực vòng tay vẫn thiên thần.
1991
ANGEL
you were nineteen thousands of years ago
how come you’re only twenty now?
lips soft, breasts young, arms hugging tight
made of rock, I would still melt away
I imbibed once to relieve my thirst
didn’t think I’d become so addicted
seeing you again after thousands of years…twenty-one you turn
lips, breasts, embrace, like an angel you remain.
1991
GỬI
tôi về khép lại căn phòng
thấy trong lồng ngực như không có gì
trái tim đã bỏ tôi đi
ai mà nhặt được gửi về dùm tôi.
SEND
I come home closing the door
inside me my heart is no more
deserting me, my heart has left
please send it to me if you pick it up.
TỘI ĐỒ CỦA THỜI GIAN
1.
Có người càng gần càng lớn, càng xa càng nhỏ
Có người càng gần càng nhỏ, càng xa càng lớn
Có người gần xa không lớn không nhỏ
Cắt tóc thời gian
Thời gian mọc lại
Dài ra. Cắt ngắn. Dài ra
Khi dưới mồ thời gian không buông tha.
Những phán xét từng giây từng giờ từng trăm năm từng ngàn năm
Cả không phán xét
Những phán xét quan toà hơn cả quan toà.
2.
Ta loanh quanh không tiến không lùi
không gặm nhấm tương lai quá khứ
Em ơi đừng yêu ta
Chỉ cần em nảy ý yêu ta
em sẽ mồ côi.
CULPRIT OF TIME
1.
Some people get larger when closer, smaller when far away
Some people get smaller when closer, larger when far away
Some people do not get larger or smaller when near or far
Cutting the hair of time
time grows back
Growing long. Cut short. Growing long
Underneath the grave time does not give up.
The judgments each second, each hour, each hundredth year, each thousandth year
include no judgment
The judgments rule more than the judges.
2.
I go round and round, not forward, not backward
not methodically nibbling into the future nor the past
My love, do not love me
you need only think of loving me
an orphan you will be.
Ta không sống khi yêu
Ta chết khi yêu
Những ý nghĩ Đông Tây đôi lần ta đã đọc.
3.
Người ước mình trẻ lại người ước mình già đi
Người ước mình vĩ đại người ước mình li ti
Ta không trẻ không già
không li ti không vĩ đại
Ta trung bình nhưng ta không giả dối
Là nghĩ vậy thôi chưa từng nói ra lời
Lời có khi phản ý
Ngay cả thời gian cũng chẳng vô tư như ta vẫn nghĩ.
4.
Không có gì buồn hơn khi thời gian khỏa thân mà ta bất lực
Thời gian yêu người - cuộc tình không cân sức
Người - tội đồ vĩnh cửu của thời gian!...
Hà Nội, 1.8.2004
I do not live while I love
I die while I love
Thoughts from East and West sometimes I have read.
3.
Some wish to be younger, some wish to grow older
Some wish to be giant, some wish to be tiny
I am not young nor old
not tiny nor giant
I am average, but I am not dishonest
I only think these thoughts, I haven’t formulated words
Words sometimes fight against thoughts
Time - even time is not as innocent as I’d always imagined.
4.
There is nothing sadder than when time strips naked and I am impotent
Time loves people - the imbalanced love
People - forever time’s culprit!...
Ha Noi, 1 August 2004
TẢN MẠN THỜI TÔI SỐNG
1.
Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa
Như thời đã đi qua, như thời rồi sẽ đến
Nhưng cái thời tôi sống
hẳn khác xưa
Trong bài hát thêm bom rơi, và súng
Anh yêu em anh phải đi ra trận
Vợ yêu chồng biết chờ đợi, nuôi con
Đất yêu người đất nhận làm lá chắn
Hai mươi năm không nguôi lửa chiến trường
Hai mươi năm không ngày nào vắng người chết đạn
Khăn tang bay người sống trắng mái đầu
Đâu cũng gặp những nghĩa trang liệt sĩ
Chiến tranh chấm dứt rồi mà nào dễ tin đâu!
SCATTERED STORIES ABOUT
THE TIME I LIVE
1.
The flowers still bloom in the right season
As in time past and time still to come
But the time I live
is definitely different from the past
Inside the songs, falling bombs and guns exist
I love you, I must go to war
Wives who love husbands know how to wait, their children to raise
Land loves its people, land accepts its role as shelter
Enduring twenty years of non-stop fires from battles
Twenty years in which there was no day without people dying from bullets
Funeral clothes whitened the heads of those who lived
Everywhere one sees the graves of soldiers sacrificed during the war still
The war stopped, it is not easy to believe!
2.
Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa
Nhưng màu hoa thời tôi thì có khác
Xe đến công trường bay mù bụi cát
Màu hoa thường lấm bụi suốt mùa khô
Lúa ngậm đòng lụt bão đến xô bồ
Nhà đang dựng thiếu xi măng, thiếu gạch
Bao đám cưới chưa có phòng hạnh phúc
Mây ngổn ngang lam lũ những dáng người
Anh nhớ em nhớ về phía cuối trời
Nơi đất mới khai hoang chân em dầm trong đất
Em nhớ anh nhớ về nơi bóng giặc
Cứ rập rình quanh cột mốc đêm đêm
Gió thầm thào như chẳng thể nguôi yên
Gạo thịt cửa hàng nhiều khi không đủ bán
Con phe sục khắp ga tàu bến cảng
Giá chợ đen ngoảnh mặt với đồng lương…
2.
The flowers still bloom in the right season
But their colours are different during my time
Vehicles come to work at construction sites where dust and sand fly
The flowers´ colours bathe in dust during the season when it remains dry
Rice plants ready to bloom have to meet the storms
Houses under construction run out of bricks and cement
There are many marriages, happy rooms they require
As anguished human figures exhausted from toil - clouds lie
I miss you, my longingness turns to the horizon
When new land is discovered, your feet sink into the earth
You miss me, your longingness turns to enemy’s shadows´s search
Those still anticipating threat at the borderline every night
Wind whispers as wind cannot forget
Meat and rice are often scarce in shops
Traders scour every corner of stations and ports
Black market prices scorn regular salaries...
Có bao người ước cuộc sống bình thường
Như một thuở xa xôi mình đã có
Thuở miếng ăn không phải bàn đến nữa
Thuở chiến tranh chưa chạm ngõ nhà mình
Có bao người bạc bẽo với quê hương
Thả số phận bập bềnh vào biển tối
Thời tôi sống có bao nhiêu câu hỏi
Câu trả lời thật không dễ dàng chi!...
3.
Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa
Chỉ vết thương rồi thời gian làm sẹo
Vầng trăng mọc vào thơ mỗi ngày dường đổi mới
Người lo toan vầng trăng chẳng yên tròn
Tôi sống thời không thể đứng quay lưng
Bao biến động dễ đâu nhìn thấy được
Bờ thẳng hơn những cánh đồng hợp tác
Đê sông Hồng sau mùa lũ thêm cao
Many people wish for a normal life
A life in which we had distance
Where we didn’t have to think about what to eat
Where our gates had remained untouched by war
Many people turn cold against the motherland
Let their fates float into the dark ocean
During the time I live, there are many questions
It’s not easy to find the solutions!...
3.
The flowers still bloom in the right season
Only wounds will time heal to form scars
Moon grows into poetry, each day seems to be new
But with people’s concerns, the moon cannot remain full at peace
I live in a time when I cannot turn away
It’s not easy to see the changes and events taking place
Cooperative fields – their dikes got straighter
After the flash flood - Red River’s bank higher
Tàu ngoài khơi vừa phát hiện mỏ dầu
Đập thủy điện sông Đà đang xây móng
Tờ báo đẫm mồ hôi bỗng sáng dòng tin ngắn:
“Nhà máy giấy Bãi Bằng vừa ra mẻ đầu tiên”
Thời đã qua sẽ chẳng khỏi ngạc nhiên
Nếu trở lại bây giờ vẫn quần nâu dạo phố
Thời tôi sống cả đến bầy em nhỏ
Diện quần bò nhảy theo điệu nhạc vui…
Đài thêm nhiều những bài hát yêu nhau
Những điệu múa ba-lê hồng hào thêm sân khấu
Cái mới đến ngỡ ngàng rồi nhập cuộc
Báo bớt trang báo thêm chút thơ tình
Thơ chưa hay thì thơ nói thật lòng
Ai giả dối rồi biết mình lầm lỗi
Thời tôi sống có bao nhiêu câu hỏi
Câu trả lời thật không dễ dàng chi!...
Ships out in the ocean have just discovered an oil reserve
The foundation for Da River´s hydroelectricity power station is being laid
Sweat-laden newspapers suddenly light up with the brief news:
“Bãi Bằng paper factory – a first batch – has just been produced”
Time past would certainly be surprised
to observe the current time, to find brown pant-clad people still going out in the streets
In the time I live, even the children we meet
Are wearing jeans and dancing to happy tunes …
Radios have added many love songs
Ballet dancers have added colours to performances
New matter has come along, felt a bit lost, then joined in
Newspapers have cut pages, a little more poetry they print
Poetry not yet perfected is honest poetry
Whoever lies, some day his own mistakes he’ll see
During the time I live, there are many questions
It´s not easy to find the solutions!...
4.
Khi đang đắm yêu nào tin được bao giờ
Rồi một ngày người yêu ta đổi dạ
Rồi một ngày thần tượng ta tan vỡ
Bạn bè thân thọc súng ở bên sườn
Sau cái bắt tay xòe một lưỡi dao găm
Kẻ tình nguyện giữ nhà muốn chiếm nhà ta ở
Tấm ảnh Mao treo lẫn màu cờ đỏ
Tay ta treo đâu nghĩ có một lần!...
Như con chiên sùng đạo chợt bàng hoàng
Nhận ra Chúa chỉ ghép bằng đất đá
Thời tôi sống thêm một lần súng nổ
Trái tim đau rỏ máu dọc biên thùy…
4.
When deeply in love, one could never believe
The day comes when our lover changes her heart
The day comes when our idol shatters
Best friends jab guns against our ribs
After each hand-shake, a combat knife suddenly appears
Those who volunteer to protect our home, our home they want to occupy
Mao´s picture hung together with the colour of our red flag
Our hands hang these without even one thought!...
As devoted followers one day shocked
To find out God is only pieced together from clay and stones
During the time I live, once again guns fire
Painful hearts bleed along the borderline...
5.
Rồi thời gian qua đi rồi tuổi trẻ qua đi
Ai sau tôi ở vào thời sắp đến
Thời không còn khổ đau thời không còn nghèo túng
Đọc thơ tôi xin bạn chớ chau mày.
Bạn hãy quên đi vất vả những hàng ngày
Bao lo lắng đời thường từng làm tuổi xanh ta
bạc tóc
Chỉ Hy vọng và Niềm tin giúp ta thêm sức lực
Câu thơ này xin bạn nhớ giùm cho:
Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa!...
Hà Nội, tháng 6.1981
5.
So time passes and our youth passes
Those born after me live in the coming time
The time without suffering without poverty
While reading my poetry, please let no frown plague thee.
Please forget the daily hardship
The daily worries which have aged our youth
Only Hope and Belief give us more strength
And this verse I beg you to bethink:
The flowers still bloom in the right season!...
Hanoi, June 1981
(còn tiếp)
Nguồn: Ký ức mắt đen. Thơ song ngữ Nguyễn Trọng Tạo. Nguyễn Phan Quế Mai tuyển chọn và chuyển ngữ. Hilary Watts hiệu đính. NXB Thế giới, 2009. Tác giả gửi www.trieuxuan.info
| 
