- Nhấn chuột vô đây để đọc về Truyện kể Genji

Nhật Bản và Trung Quốc là hai quốc gia thuộc khu vực Đông Á, đều có nền văn hóa lâu đời với nét đặc sắc cuốn hút riêng. Nếu nói tới thành tựu văn học nổi bật của hai quốc gia này, không thể không nhắc tới “Truyện kể Genji” của Nhật Bản, tác phẩm được coi là cuốn tiểu thuyết đầu tiên theo nghĩa hiện đại của thế giới, và “Hồng Lâu Mộng”, một trong Tứ đại kỳ thư của Trung Quốc. Tuy ra đời ở hai quốc gia khác nhau và khá xa nhau về  thời gian (thế kỷ XI và thế kỷ XVIII), song hai tác phẩm có khá nhiều điểm tương đồng lý thú:

Đầu tiên, đó là sự tương đồng về tác giả: Hai tác giả đều là những người xuất thân từ tầng lớp quý tộc, được học hành đàng hoàng và đều là người trải qua cuộc sống được chọn làm bối cảnh trong tác phẩm. Nữ sĩ Murasaki Shikibu, tác giả “Truyện kể Genji” là một nữ quan trong triều đình Nhật Bản, sinh ra trong gia tộc Fujiwara, được học chữ Hán, làm thơ… và là một tác giả nữ xuất sắc thời bấy giờ. Tác giả Tào Tuyết Cần của “Hồng Lâu Mộng” là con cháu danh gia vọng tộc họ Tào ở Nam Kinh, là gia tộc có mối quan hệ thân thiết với Hoàng đế Mãn Thanh Khang Hi, năm lần vua Khang Hi tuần du Giang Nam thì bốn lần ngự tại Tào phủ. Hai tác giả tuy đều sinh ra trong nhung lụa và trải qua đời sống của giới quý tộc, nhưng trong cả hai tác phẩm, bối cảnh xa hoa quyền quý đó được chọn dường như để làm nổi bật lên tư tưởng của tác phẩm, chứ không nhằm mục đích ca ngợi hoàn toàn cuộc sống quý tộc.

Thứ hai, hai tác phẩm đều có thể coi là “từ điển sống” về cuộc sống của giới quý tộc, ở đây là  thời Heian của Nhật Bản và thời Minh, Thanh của Trung Quốc. Trong đó, tất cả các sinh hoạt, phong tục tập quán, các nghi lễ, các thú vui chơi…, và cả quan niệm sống của giới quý tộc được miêu tả tỉ mỉ, ấn tượng. Độc giả đã từng đọc cả hai tác phẩm khó có thể quên được các sở thích tao nhã của giới quý tộc thời Heian như thi vẽ tranh để giành ngôi Hoàng hậu, thi làm nước hoa (hợp hương) nhân dịp lễ Tiến cung của một quận chúa, các bài thơ được gửi tới kèm theo những nhành hoa,… cũng như thử thách đề câu đối trong vườn Đại Quan dành cho Giả Bảo Ngọc, các cuộc bình thơ, thưởng hoa, thưởng trà, nghe đàn, xem cờ,  chơi tửu lệnh… của các phu nhân và tiểu thư công tử Giả phủ trong “Hồng Lâu Mộng”.

Thứ ba, đó là sự tương đồng về xây dựng nhân vật chính của hai tác phẩm: Nhân vật chính của “Truyện kể Genji” là hoàng tử Hikaru Genji, còn nhân vật chính của “Hồng Lâu Mộng” là công tử Giả Bảo Ngọc. Họ đều là những vương tôn công tử đẹp đẽ, tài hoa, xuất thân cao quý, là niềm tự hào của gia tộc mình. Các nhân vật xung quanh họ trong hai tác phẩm đều là những phụ nữ cao quý, xinh đẹp, giỏi cầm kỳ thi họa, đó là nàng Murasaki, nàng Asagao, nàng Aoi no Ue.. trong “Truyện kể Genji”, hay Lâm Đại Ngọc, Tiết Bảo Thoa, Sử Tương Vân… trong “Hồng Lâu Mộng”. Và điểm chung trong số phận của các nhân vật tài hoa, xinh đẹp ấy là đều gặp phải bi kịch, Genji và Giả Bảo Ngọc cuối cùng đều chọn con đường xuất gia đi tu, các nhân vật nữ thì đúng như câu “hồng nhan bạc mệnh”, người đi tu, người yểu mệnh, người sống trong cô đơn quạnh quẽ… Cũng qua đó, nổi bật lên ý nghĩa tố cáo chế độ phong kiến cũng như phản ánh sự vô thường của đời người của hai tác phẩm.

Thứ tư, yếu tố tâm linh, kỳ ảo, hoang đường, trong hai tác phẩm khá nhiều, tạo nên sức hấp dẫn mê hoặc người đọc. Trong “Truyện kể Genji”, số phận Genji ngay từ đầu đã chịu sự chi phối của một vị cao nhân với lời phán rằng nếu chàng trở thành người kế vị ngôi vua thì thiên hạ sẽ đại loạn, điều này càng củng cố quyết tâm đưa Genji xuống hàng “thần hạ” trong cung đình của cha chàng, Thiên hoàng Kiritsubo, khiến chàng chính thức mất cơ hội kế vị. Sau đó, cũng qua lời của một cao nhân mà chàng biết được tương lai và số phận các con mình, về sau tất cả diễn ra đúng như vậy. Trong “Hồng Lâu Mộng”, ở hồi Năm, Giả Bảo Ngọc lên cõi mộng Thái hư ảo cảnh, đọc được bài thơ về số phận của Mười hai kim thoa phủ Giả, và bài tiên đoán về kết cục mối tình tay ba Lâm Đại Ngọc- Giả Bảo Ngọc- Tiết Bảo Thoa. Những lời tiên đoán này càng làm tăng sức hấp dẫn cho cả hai tác phẩm, khiến người đọc thêm hứng thú và ấn tượng. Ngoài ra còn rất nhiều tình tiết kỳ ảo như nàng Rokujo hóa thành linh hồn sống ám ảnh các tình địch nhằm tranh giành tình cảm của Genji, hay cảnh Vương Hy Phượng nằm mơ thấy Tần Khả Khanh trong “Hồng Lâu Mộng”..

Thứ năm, cả hai tác phẩm đều chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Phật giáo. Trong “Truyện kể Genji”, số nhân vật theo con đường xuất gia khá đông, dù họ là hoàng đế, công chúa, vương phi… ở tột đỉnh của giàu sang danh vọng. Trong “Hồng Lâu Mộng”, số nhân vật đi theo con đường tu hành cũng không phải là ít, hầu hết họ đều tìm đến cửa Phật khi không còn lựa chọn nào khác, do đã quá chán ngán và bất an với sự phù phiếm, bất công của cuộc sống đời thường. Sâu xa hơn nữa, hai thuyết “Nhân- Quả” và “Vô thường” của Phật giáo được thể hiện khá rõ trong cả hai tác phẩm.

-          Thuyết “Nhân- Quả”: Gieo Nhân nào gặt Quả ấy. Điều này đã được đề cập kín đáo, tuy không nói trực tiếp ( do hai tác giả đang sống dưới chế độ phong kiến, nên không thể phê phán lối sống xa hoa, hủ bại của giới quý tộc một cách rõ ràng quá) nhưng độc giả đều có thể nhận ra. Genji tuy đẹp đẽ tài hoa, đối xử với những người xung quanh mình rất tốt, nhưng chàng không biết kiềm chế tình cảm, qua lại cả với kế mẫu Fujitsubo, phạm vào tội loạn luân, bất hiếu. Về già, chàng đã phải trả “Quả”: người vợ trẻ Onna san momiya lại phản bội chàng với một người họ hàng trẻ tuổi. Chưa hết, những đau khổ Genji gây ra cho người vợ yêu thương nhất là nàng Murasaki đến khi nàng mất đi, chàng mới cảm nhận được hết lỗi lầm của mình, ngày ngày sống trong dằn vặt. Trong “Hồng Lâu Mộng”, Nhân- Quả hiện hữu qua việc Giả phủ, một “thành trì” phong kiến nguy nga, tráng lệ, nơi xảy ra bao tội ác táng tận lương tâm của các bậc “trưởng giả” phong kiến như Giả Xá, Giả Liễn, Vương Hy Phượng, Tiết Bàn, Giả Trân…, vùi dập biết bao số phận a hoàn, người làm công, cuối cùng đã suy tàn sau bao năm sống trên mồ hôi nước mắt của dân nghèo. Không tội ác nào gây ra có thể tránh được “Nghiệp” mà nó tạo thành, nều các bậc trưởng giả kia không độc ác, dâm tà, tham lam, coi mạng người như cỏ rác,…thì Giả phủ đã mãi vững bền. Song “Nhân- Quả” cũng thể hiện ngay cả trong một chi tiết rất nhỏ như Vương Hy Phượng- một thiếu phu nhân xảo quyệt, khôn khéo, có thể hại người để làm lợi cho mình, song vẫn có chút thương cảm với già Lưu, một người bà con xa nghèo khổ, đã ra tay giúp đỡ bà. Việc nhỏ được nhắc qua đó, không ngờ về sau đã tạo nên “Quả” tốt cho Hy Phượng, con gái nàng là Xảo Thư đã được già Lưu cứu khỏi cơn hoạn nạn khi Giả phủ gặp nguy, và về sau được sống hạnh phúc.

-          Thuyết “Vô thường”: Vô thường  nghĩa là "không chắc chắn", "thay đổi", "không trường tồn". Vô thường là một trong ba tính chất (Tam pháp ấn) của tất cả sự vật. Số phận tất cả các nhân vật trong hai tác phẩm đều chịu sự chi phối của thuyết “Vô thường”. Cuộc đời các nhân vật chính như Genji, Murasaki, Akashi.. trong “Truyện kể Genji” hay Giả Bảo Ngọc, Lâm Đại Ngọc, Tiết Bảo Thoa, Vương Hy Phượng trong “Hồng Lâu Mộng” cuối cùng đều không thể vượt qua “Vô thường”, có lúc họ ở đỉnh cao giàu sang phú quý, có lúc rơi vào cảnh thất thế, cô quạnh. .. Và khi đã hiểu được “Vô thường”, họ sẽ rũ bỏ được những phù phiếm thường ngày, trở về với cõi Phật.

Ngoài ra, cả tiểu thuyết “Hồng Lâu Mộng”, ở chính tên gọi của nó, “Giấc  mộng lầu hồng”, cũng là một chi tiết mang đậm ảnh hưởng Phật giáo. Cả cuộc đời hóa ra là một giấc mộng, con người u mê, cuối cùng cũng tỉnh ngộ (tỉnh mộng), cập tới bến bờ giác ngộ Phật giáo. Điều này đạt được khi con người bị mất đi những gì mình quý giá nhất, tưởng rằng mãi mãi vững bền nhất, lúc đó họ mới hiểu cuộc đời là bể khổ, con đường tu hành giúp họ tránh được những hỉ, nộ, ái, ố.. Genji sau cái chết của người vợ yêu Murasaki, người mà ông yêu thương nhất song luôn làm nàng đau khổ, đã hiểu ra sự hư vô của đời người và xuất gia tu hành, Giả Bảo Ngọc sau khi bị ép kết hôn với Bảo Thoa và Đại Ngọc, người chàng yêu thương thực sự đã ra đi trong uất ức, đau khổ, đã ngất đi và lạc tới cõi mê, từ đó chàng giác ngộ, về sau tuy tiếp tục học hành thi cử để trả nghĩa gia đình, có con với Bảo Thoa để làm tròn chữ Hiếu, Bảo Ngọc vẫn quyết tâm đi tu, dứt bỏ hồng trần…

“Truyện kể Genji” và “Hồng Lâu Mộng” đều là những viên ngọc quý của văn chương Nhật Bản và Trung Quốc, đồng thời là những tác phẩm kinh điển của thế giới. Tuy ra đời ở không gian và thời gian cách xa nhau, nhưng những điểm tương đồng giữa hai tuyệt tác này thật lý thú và hứa hẹn nhiều nghiên cứu về sau.

Nguyễn Ngọc Phương Trang

 Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á.

______

Tài liệu tham khảo:

1)Truyện kể Genji, hai tập. NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991.

2)Lê Huy Tiêu (2004), Cảm nhận mới về văn hóa và văn học Trung Quốc, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

3)      Yondemitai Genji Monogatari, (2006), Kikuchi Nyryoshi biên tập, Nhà xuất bản Seito, Nhật Bản.

4)      http://wenku.baidu.com/view/4cf34aa4f524ccbff12184e8

5)      http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o

6)   http://summerlight0.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/honglaumong.htm

7)  http://www.phattuvietnam.net/van-hoc/1793-pho-ti%E1%BB%83u-thuy%E1%BA%BFt-h%E1%BB%93ng-l%C3%A2u-m%E1%BB%99ng-t%E1%BB%AB-c%C3%B5i-m%C3%AA-%C4%91%E1%BA%BFn-b%E1%BA%BFn-b%E1%BB%9D-gi%C3%A1c-ng%E1%BB%99-ph%E1%BA%ADt-gi%C3%A1o.html

8) http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_l%C3%A2u_m%E1%BB%99ng

và một số sách báo Nhật Bản.

Nguồn: Trung tâm Nghiên cứu Nhật Bản, Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á. http://cjs.inas.gov.vn/index.php?newsid=681