Nếu con người không tin rằng thiện thắng ác, nếu con người không tin rằng xã hội sau sẽ không còn bất công bình nữa, nếu con người không tin rằng nhơn loại sẽ như con một nhà, công bình, tương trợ, tướng ái, hòa hảo, dạy dỗ nhau như con một cha... thì...

LÝ ĐỊNH, cau mặt, la. - Thôi.

TRƯNG NHỊ - Nếu dân Việt Nam...

LÝ ĐỊNH, la. - Thôi.

Nín lẵng lặng, Lí Định cau mặt, ngồi ngó xuống đất.

            Khó chịu quá... Xót lòng quá...

            Như xé ruột... Như banh gan...

Nín lẵng lạng một hồi lâu. Trên mặt ba người đều lộ sắc đau đớn lắm.

Thợ mộc, thằng Hai, thằng Ba, mặc sắc phục quan quản đi vào một cách mau mắn, hớn hở như người đem tin lành. Đi vô khỏi cửa thì đồng dừng lại ngó ra ngoài cửa như đợi ai còn đi theo sau. Kế lấy có hai thằng lính khiêng một cái mâm đi vô. Trên mâm ấy có một khúc chi nửa giống đá, nửa giống sắt, hình giống cây gươm, độ nặng chừng năm chục kílô.

Trưng Trắc, Trưng Nhị và không không hiểu là việc gì, lấy làm lạ, ngó theo cái mâm.

Hai thằng lính đi đến trước mặt ba người này, liền quì xuống dưng mâm lên.

THỢ MỘC, bảo hai tên lính. - Thuật sự tích lại cho Hai Bà và quan Nguyên soái nghe.

Hai thằng lính nói một lược. Thợ mộc giận, nạt:

            Một đứa nói mà thôi.

Trưng Trắc, Trưng Nhị và không để tai nghe.

THẰNG LÍNH - Chúng tôi đương canh, vùng thấy một cục lửa trên trời xẹt xuống kéo một lằn khói. Vừa thấy vừa nghe một tiếng nổ vang tai như một tiếng sấm sét lớn.

LÝ ĐỊNH - À! Khi nãy mình tưởng là tiếng sấm đó.

THẰNG LÍNH - Chúng tôi hoảng hốt, tưởng là bị Trời đánh. Đến lúc hết giật mình, thì thấy, cách chúng tôi chừng năm chục thước, khói lên nghi ngút. Chúng tôi chạy đến coi, phải đợi một hồi lâu mới hết khói, thì thấy cây gươm này.

            Trong binh lính ai ai hay tin rằng có một cây gươm trên Trời rớt xuống, thì cũng đều hớn hở, biết rằng Trời đã ra điểm, cho Hai Bà và Nguyên soái cây gươm này đặng trừng phạt quân Tàu và gỡ ách cho dân Việt Nam.

Trưng Nhị ngó ngay cây gươm, rồi như đếm bước, đi ngay lại cây gươm, rờ rẫm cây gươm. Trưng Nhị đứng chắp tay ngó lên trời mà vái niệm, rồi quì xuống cúi đầu trước cây gươm.

Ai nấy cũng đều ngó Trưng Nhị, rồi cũng quì theo.

7

Trong đền vua. Trưng Nhị, mặc đồ thường, ngồi buồn. không đi qua đi lại.

LÝ ĐỊNH - Bữa nay là ngày kỉ niệm của ngày phục quốc. Từ nam chí bắc đâu đâu cũng đều hớn hở vui mừng. Triều đình có xin ân xá cho kẻ tù tội đặng cho chúng nó về nhà chung vui với thiên hạ. Ai ai cũng đều vui vẻ.

            Vui vẻ hớn hở như thế ấy, là nhờ em. Mà em là người làm cho họ vui vẻ, em lại không vui.

TRƯNG NHỊ - Họ chỉ trông mong cho vuột ra khỏi tay thằng Tàu mà thôi, Cho nên nay đã vuột ra khỏi rồi, họ được phỉ nguyện, họ vui. Em cũng tưởng nhớ đến ngày phục quốc. Nhưng mà nhớ đến ngày ấy thì em lại buồn.

LÝ ĐỊNH - Lúc trước em cũng chỉ quyết làm thể nào cho đánh đổ được chánh phủ Tàu mà thôi. Em lại quyết muốn hơn ai hết, em quyết muốn cho đến nỗi em giục nổi mấy triệu người yếu hèn cho trở nên mạnh mẽ mà làm thành nổi ý muốn ấy. Rồi bây giờ lấy nước lại được rồi, em lại nói: thiên hạ được phỉ nguyện thì thiên hạ vui: còn em, em nhớ đến ngày phục quốc em lại buồn.

            Tâm tánh của em thật là khó hiểu.

TRƯNG NHỊ - Không phải một mình anh không hiểu em. Chị Trưng Trắc cũng vậy. Nhưng mà chị Trưng Trắc là vì không đủ sức xét xa hiểu rộng. Chớ như anh, anh là người của em quí trọng, anh là người sở cậy của em - trừ anh ra thì em không biết nhờ nơi ai khác - mà anh không hiểu em, thì bao nhiêu đó cũng đủ làm cho em buồn.

LÝ ĐỊNH - Năm ngoái em muốn cho anh giúp sức cho em đặng đánh lấy đất nước của ông bà lại. Bữa nay em hãy lóng tai nghe tiếng pháo nổ, tiếng ồn ào vui vẻ của nhơn dân trong ngày kỉ niệm này. Vậy chớ nước Việt Nam này đã trở về tay dân Việt Nam chưa? Như thế là được phỉ nguyện, chớ sao lại nói là chưa được phỉ nguyện? Như vậy mà lại biểu người ta hiểu mình, hiểu thế nào được?

TRƯNG NHỊ - Em đâu có quên được những công lao đồ sộ của anh. Trong việc đánh đuổi thằng Tàu, công ơn của anh nặng hơn núi lớn hơn biển. Không có nhờ anh thì dân Việt Nam, dẫu hổ nhục đau khổ thế nào đi nữa, cũng không phương vượt nổi ra khỏi tay thằng Tàu.

            Em buồn là vì việc ngày nay. Em lo buồn cho ngày mai lắm. Em không hiểu tại sao chị Trưng Trắc với anh, hễ bao giờ em nói đến cái phận sự lớn lao của chúng mình phải đề phòng gìn giữ giang san này và cải tạo cho xã hội Việt Nam, thì chị Trưng Trắc với anh lộ ra như không muốn nghe em. Triều đình họ thấy vậy, coi bộ họ có ý mừng thầm.

            Em muốn sống lại trong cái cảnh khổ nhọc năm trước biết bao! Sống trong vòng tên đạn mà lại yên tâm toại chí; còn ngày nay đã làm thành được một phần hi vọng, mà lại nặng nề rối lo không kể xiết.

LÝ ĐỊNH - Dẫu việc khôi phục quốc lại được là chẳng qua là một phần hi vọng của em mà thôi, thì em cũng đã làm thành được một phần hi vọng của em rồi. Chớ như anh đây, cái điều hi vọng lớn hơn hết của anh, anh tưởng rằng anh đã làm thành được gần một năm nay, té ra cái điều hi vọng ấy càng chắc được thì lại thấy nó càng xa.

TRƯNG NHỊ, như giựt mình. - Anh muốn nói điều chi vậy?

LÝ ĐỊNH, giận, ngó ngay mặt Trưng Nhị mà nói. - Anh muốn nói: chỉ có một mình em được quyền phiền trách người này, phiền trách người kia, còn không ai được quyền phiền trách em hết. Em có mắt mà em không muốn thấy giùm anh, em có tai mà em lại giả điếc với anh.

Lí Định ngồi ngang Trưng Nhị, rồi ngó mông trước mình mà nói:

            Một năm nay anh như người khao khát. Nhưng mà nhờ mắc rối lo việc nước nên dằn lòng được. Sau khi lấy nước lại được, thì mắc phải lo cho trong dân mỗi nhà đều được an hưởng thái bình. Anh tưởng rằng bữa nay em thấy trong dân vui mầng hớn hở thì em cũng vui theo. Anh tưởng rằng nếu em thấy chúng mình đã làm trọn phận sự với nòi giống thì em vui vẻ. Anh muốn thừa lúc em vui đó mà nhắc lại câu hẹn ngày xưa. Té ra một năm nay trong lòng mong mõi càng ngày càng thất vọng.

TRƯNG NHỊ, mặt có sắc quạu. - Vậy thì bữa nay là bữa anh đòi tiền công của anh phải không?

LÝ ĐỊNH, giận đỏ mặt, đứng dậy. - Đê tiện như đứa ở đợ!

            Nếu nói tôi là như đứa ăn mày kia thì không xấu nhục tôi cho bằng nói tôi là như đứa ở đợ.

(cười gằn) Hả! Hả! Nếu đã ra như một đứa đầy tớ, mà lại còn lãnh phận sự lo lắng cho nước này, không biết xấu hổ còn giữ bực ăn trên ngồi trước thiên hạ, thì có phải là làm nhục cho dân Việt Nam không? Đã là như một đứa đầy tớ, thì còn thấy mặt em và chị Trưng Trắc nữa là càng thêm hổ nhục, lại làm cho em và chị Trưng Trắc phải bị xấu hổ lây.

Ngày mai anh sẽ ra triều đình mà xin giao chức lại.

Lí Định nói rồi quày quả ra về. Trưng Nhị quì xuống cản đường.

TRƯNG NHỊ - Em ăn nói như đứa cuồng. Xin anh rộng lòng thứ tha cho em.

LÝ ĐỊNH - Đã biết rằng trước anh còn tưởng anh là một người không phương thế nào giúp ích cho nòi giống được, không thế nào đẹp mặt nở mày với non sông. May nhờ gặp em. Lần lần em làm cho anh tin mình anh. Em làm cho anh trở nên chắc mình, chắc mình đủ sức lãnh nổi cái phận sự đối với nước non nòi giống trong lúc khó nhọc nặng nề ấy. Nhờ em mà anh mới dám chắc liều mình. Chớ không phải vì em mà anh liều thân ra giúp nước.

            Cảnh nước nhà nay đã được yên vững, anh tưởng anh đã làm trọn phận sự với nước non, anh tưởng rằng ngày nay mà nhắc lại câu hẹn hò riêng khi trước, cũng không có chi là lỗi với nòi giống với non sông. Té ra em lại hiểu quấy cho anh một cách rất nhục nhã cho anh.

Lí Định còn đứng. Trưng Nhị còn quì.

TRƯNG NHỊ - Xin anh rộng lòng thứ tha cho em. Em không phải là quên những lời hứa hẹn khi xưa. Cũng không phải là cái tình của em đối với anh nay đã phai lạt.

            Nhưng mà trong lúc em thấy nòi giống của em bị khổ sở, trong lúc em thấy nhơn loại đau khổ, thì em quên cả những sự quí báu riêng của em. Công việc của mình phải làm thì lớn lao quá, mà tài đức thì không đủ. Nếu không tom góp sức lực tinh thần để chăm lo một việc, thì không thế nào làm nổi phận sự. Vì vậy mà em có lỗi với anh, em như quên anh.

            Vì em tưởng anh cũng hiểu như em, rằng đánh đuổi được thằng Tàu thì chẳng qua là mới khởi làm phận sự của mình, chớ chẳng phải là lấy nước lại được là hết phận sự, cho nên em mới hiểu quấy mà thô kịch với anh.

            Em xin anh đừng tưởng rằng vì em muốn xa anh, nên mượn lí như đứa tiểu nhơn kia mà nói cho anh ra người thấp hèn. Xin anh ghi nhớ điều này cho em: Nếu em tưởng rằng anh không còn như người của em quí thờ mấy năm nay thì em đau khổ trong tâm không thế nào giải được.

            Như anh không thể nào dung thứ cho em được, thì xin anh cũng ngồi lại cho em cạn lời về việc em khổ tâm đối với nước.

Lí Định dụ dự, rồi ngồi lại. Trưng Nhị cũng ngồi lại chỗ cũ.

LÝ ĐỊNH - Nếu là việc nước thì cho người đi mời Trưng Trắc đến đây nghe với, tốt hơn.

TRƯNG NHỊ - Trong ngày kỉ niệm này chị Trưng Trắc muốn cúng rước linh hồn của anh Thi Sách về chung vui với dân. Chị mắc đương cúng với vài người thế nữ. Chị không muốn cúng một cách rềnh rang. Chị cũng có nói trước rằng trong lúc chị cúng vái đừng cho ai đến làm khuây lãng chị.

            Nghĩ cũng thảm thương cho chị thật! Nước khỏi vòng nô lệ, chồng được trả thù. Ấy là trọn thành cái lòng vọng ước của chị rồi.

LÝ ĐỊNH - Bao nhiêu đó không đủ làm cho vừa lòng, vậy chớ biểu một người đờn bà như chị Trưng Trắc ước mong điều chi nữa?

TRƯNG NHỊ - Đã biết rằng tại chúng mình và triều đình muốn chiều theo lòng dân nên mới tôn vương chị Trưng Trắc. Nhưng mà chị cũng phải biết rằng từ ngày mà chị lên ngự trên ngai đến nay, thì phận sự của chị đối với dân phải choán hết cái đời của chị từ này về sau. Thờ chồng là phải. Nhưng mà đã lãnh võ trị một nước, thì không được nhớ kẻ chết mà quên người sống. Chị Trưng Trắc cứ rầu buồn, thương khóc anh Thi Sách hoài, thì làm sao tĩnh tâm tĩnh trí đặng giúp sức cho chúng mình, mà lo lắng cho dân cho đặng no đủ và khôn ngoan, và lo gìn giữ non sông này?

LÝ ĐỊNH - Cứ phiền trách chị Trưng Trắc mãi thì lại càng chắc rằng không thế nào lãnh nổi hai việc ấy.

TRƯNG NHỊ - Nhưng mà nếu anh với em đồng ý, thì chị Trưng Trắc thế nào cũng nghe theo chúng mình.

Nín một lát.

            Trong cách của thiên hạ vui vẻ ngày nay, em thấy ai ai cũng lộ ra là chắc về việc ngày sau của nước nhà. Là vì họ không đủ sức mà thấy xa, mà xét xa. Người nghèo mới được một cái nhà tranh thì vui vẻ hớn hở. Mình là tay thợ cất nhà, mà mình không dám chắc rằng nhà tranh ấy chịu nổi với gió giông, làm sao cho mình vui vẻ như họ được?

LÝ ĐỊNH - Nước mất trong tay người ta mà còn đánh lấy lại được, huống gì là lo gìn giữ giang san. Chim đã phá lồng mà ra thì có dễ gì bắt nhốt con chim ấy lại được.

TRƯNG NHỊ - Dân Việt Nam không phải vì quí trọng cái quyền tự do của mình mà đánh đuổi thằng Tàu. Đánh đuổi thằng Tàu là vì bị nó hà hiếp thới quá. Nếu còn có thể thở được, thì chắc là dân Việt Nam không có vùng vẫy làm gì. Ngày nay em cũng còn chưa chắc rằng dân Việt Nam biết quí trọng quyền tự do của mình.

LÝ ĐỊNH -  Có lẽ. Nhưng mà để sau rồi mới biết chắc được.

TRƯNG NHỊ - Rồi như chừng ấy muộn quá, không phương cứu cấp nổi? Dân Việt Nam không biết yêu quí cái quyền tự do của mình, ấy là một điều đại hại cho vận mạng nước nhà ngày sau.

            Mình đánh đuổi được quân Tàu cũng là nhờ thằng Tô Định. Nhờ nó làm cho bọn quan lại Tàu đê tiện tàn ác như nó. Nhờ nó làm cho yếu thế lực của chánh phủ Tàu. Nhờ nó làm cho trong dân không còn ai là không ghét giận nó. Nhờ nó rút rỉa của dân mà cho dân nghèo khổ, nhờ nó áp chế dân, lại phá hoại phong tục mà làm cho dân tức giận, cho nên mình mới dễ mà đập đổ chánh phủ Tàu.

            Nhưng mà đến khi lấy nước lại được rồi, thì cái cảnh may khi trước lại trở lại thành một cái cảnh rất khổ cho mình. Cho nên trọn một năm nay bao nhiêu sức lực, bao nhiêu thì giờ mình là chỉ để lo trị an trong dân và lo cho dân no đủ mà thôi.

LÝ ĐỊNH - Lo bao nhiêu đó mà coi bộ còn không đủ sức thay.

TRƯNG NHỊ - Dẫu mình yếu sức, mà mình suy xét cho tận việc của mình gánh vác, biết nó là nặng nề thế nào, thì mình cũng rán hết sức có lẽ cũng gánh nổi. Nếu không suy xét kĩ, tưởng nó là nhẹ, rồi không để ý đề phòng thì mỗi việc thình lình nó đến cho mình là một điều tai họa.

            Không lẽ nào nước Tàu để cho nước Việt Nam vuột khỏi tay nó mà nó không lo cướp lại. Không lẽ nào một nước kiêu ngạo như nước Tàu, bị một nước nhỏ yếu như nước Việt Nam làm xấu hổ, mà không trả thù. Mà dân Việt Nam vùng quăng cái ách của mình được rồi thì bộ như không còn lo sợ cho mình còn phải bị mang ách nữa.

Nín một hồi lâu

            Mình lại dùng bọn quan lại lúc trước làm quan cho Tàu. Dân vì giận ghét chánh phủ Tàu tàn ác mà đánh đổ chánh phủ Tàu, mà mình lại dùng bọn đã có nhiễm những thói tục của quan lại Tàu mà trị dân như trước, thì cũng không có sửa đổi gì cho mấy.

LÝ ĐỊNH - Có thể nào không dùng bọn ấy được không? Chúng nó đã quen thạo cách trị dân, mà mình cũng không thể nào bắt đại người trong dân dốt đem lên trị dân được.

TRƯNG NHỊ - Dùng thì phải dùng rồi. Nhưng mà mình phải tính cho bọn ấy là bọn dùng tạm. Mình phải làm luật pháp để kềm buộc chúng nó phải sửa đổi, phải y hợp với thời này. Mình phải lo cho có một bọn quan lại mới, đặng đuổi lần bọn quan lại cũ đi.

            Mình đã không lo việc ấy, mà mình lại còn thêm thế lực cho bọn quan lại cũ. Điền sản, nhà cửa của người Tàu, mình lại giao cho chúng nó bán. Chúng nó mới mưu với nhau mà không cho dân mua đặng cho chúng nó mua rẻ. Thành ra lúc trước chúng nó làm tôi cho Tàu đã được giàu to, nay nhờ mình chúng nó lại càng giàu thêm nữa, càng thêm thế lực đặng rút rỉa dân nghèo.

            Không bao lâu nữa thì dân nghèo sẽ thất vọng, không quí trọng chánh phủ ngày nay, không tận lực tận tâm với mình như trước nữa.

LÝ ĐỊNH, thở ra. - Khó quá! khó quá!

TRƯNG NHỊ - Mình phải lo giáo hóa đám thanh niên là chỗ sở cậy của mình ngày sau. Mấy cậu thanh niên, mới vừa lấy nước lại được, thì sẽ kiêu ngạo, tưởng nước mình ngày nay không còn sợ ai, ngang mặt với nước Tàu, nên cứ lo ngâm thi luận triết lí, cho rằng văn minh của nước nhà mình không kém văn minh Tàu, lại có phần hơn. Mấy cậu cứ nhắc mãi rằng mình là con rồng cháu tiên không sợ rằng kẻ nào kiêu ngạo làm sao cũng gặp kẻ kiêu ngạo hơn, cũng như đứa tham nhỏ phải mắc đứa tham lớn vậy.

Nín một lát.

            Làm sao lo gìn giữ cái quyền tự do của mình đây, lo cho khỏi làm trâu ngựa cho người ta?

            Đã bị người áp chế, đã có đau khổ vì những việc bất công tàn ác, thì phải làm sao trong xã hội Việt Nam ngày nay không còn những sự bất công, những điều tàn ác như trước nữa.

            Tôi muốn cho mấy triệu người Việt Nam lo gìn giữ, cày cấy, khai phá đất nước của ông bà để lại, cùng khổ nhọc, cùng vui hưởng với nhau như con một nhà.

            Dân Việt Nam không trông gì mai sau sẽ làm chủ, làm thầy ai được. Nhưng mà mai sau các cường quốc vì tham phú quí, vì kiêu ngạo mà tranh cạnh với nhau, mà xung đột với nhau, rồi sẽ suy ngã, rồi sẽ ăn năn, thì chừng ấy có lẽ, tuy nước Việt Nam là nhỏ yếu, nhưng mà dân Việt Nam biết trọng sự công bình thờ lòng tương ái thì cũng là làm gương tốt cho nhơn loại.

Nín một lát sau.

LÝ ĐỊNH - Em mơ ước việc lớn quá, rộng quá, cao quá!

TRƯNG NHỊ - Lớn là vì bụng của con người nhỏ quá, rộng là vì bụng của con người hẹp quá, cao là vì con người thấp quá.

LÝ ĐỊNH - Cái sức của anh làm hữu ích được cho đồng loại, nếu đem cái sức ấy mà gánh những việc của em muốn làm cho nòi giống Việt Nam, thì chẳng khác nào bảo một con kiến vác hòn núi Thái Sơn.

TRƯNG NHỊ - Nếu anh tin một cái ý kiến cao thượng, một việc phải làm, dẫu việc ấy lâu dài mấy trăm mấy ngàn năm, rồi anh cứ rán hết sức như con kiến kia, thì cái chí của anh lớn hơn, mạnh hơn núi Thái Sơn.

LÝ ĐỊNH - Nghe những điều của em muốn cho dân Việt Nam đó cũng đủ làm cho anh mệt rồi, sức đâu mà mong làm thành nổi? Vô chùa nghỉ mệt là hay.

TRƯNG NHỊ - Vô chùa ở ẩn là để cho những kẻ yếu nhát sợ ra chen lấn với đời bị người lôi kéo đè ngột đi, là để cho những kẻ bần cùng chỉ biết lo ôm ấp lo cứu vớt lấy phần hồn của mình mà thôi. Những kẻ này làm như mấy chú hà tiện, có của quí cứ lo chôn, không dè rằng chôn của quí ấy, của quí ấy lại hết quí đi. Cái của quí vì tiêu dụng được, là vì để giúp cho phường nghèo đói, giúp cho bọn đau khổ được. Đời người cũng vậy.

Một người đem thơ vào quì xuống dưng cho Trưng Nhị. Trưng Nhị xé thơ ra coi, rồi nói với Lí Định:

Các quan thượng thơ đã đến đủ mặt đặng bàn tính về những việc cần phải làm trong năm nay. Chị Trưng Trắc cho mời anh với tôi đến.

Trưng Nhị và Lí Định đi ra. Lí Định chẫm rãi đi sau Trưng Nhị, vừa đi vừa suy nghĩ.

(còn tiếp)

Nguồn: Văn học Việt Nam nơi miền đất mới. Nguyễn Q. Thắng sưu tầm, biên soạn, giới thiệu. Trọn bộ 4 tập, hơn 5000 trang khổ lớn 16 x 24 cm. NXB Văn học, 2007-2008.