Những ngày vừa qua, Hội Văn nghệ các tỉnh, thành phố đồng loạt triển khai Nghị quyết 23 Bộ Chính trị về văn học - nghệ thuật trong sự phấn khởi của lực lượng văn nghệ sĩ. Đặc biệt, Nghị quyết 23 đáp ứng được lòng khao khát của giới sáng tác về sự quan tâm đặc biệt của Đảng trong việc xây dựng và phát triển một nền văn học nhân văn, nhân bản của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới hội nhập hiện nay. Thế nhưng cũng trong những ngày vừa qua, việc báo chí đưa tin Hội Nhà văn Hà Nội trao giải thưởng văn học 2008 cho tập “Trần Dần – Thơ” với tên gọi giải thưởng là “Thành tựu trọn đời” thì lại như một gáo nước lạnh tạt vào những người cầm bút chân chính như muốn dập tắt niềm phấn khởi mà Nghị quyết 23 đem lại!
Trước hết, xin giới thiệu sơ nét về cuốn “Trần Dần – Thơ” để rộng đường dư luận. Tập sách do Nhà xuất bản Đà Nẵng liên kết với Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam phát hành vào quý 1 năm 2008 với độ dày gần 500 trang do ông Vũ Văn Kha và gia đình cố nhà thơ Trần Dần tổng hợp biên soạn. Đây là một hợp tuyển bao gồm một số tác phẩm của Trần Dần đã xuất bản, di cảo (thơ, họa, các dạng thể nghiệm chữ và nhật ký) và tập hợp những bài viết của các nhà văn, nhà nghiên cứu và lý luận phê bình như Vương Trí Nhàn, Vân Long, Dương Tường… bình và giới thiệu thơ Trần Dần. Cuốn sách “Trần Dần – Thơ” sau khi được phát hành đã bị cơ quan chức năng ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính và thu hồi vì đã có vi phạm trong khâu cấp giấy phép xuất bản.
Nội dung cuốn sách “Trần Dần – Thơ” gồm 3 phần: Phần 1 “Hãy đi mãi”, trích giới thiệu các tác phẩm của Trần Dần sáng tác giai đoạn 1955 – 1964 trong đó có những tác phẩm như trường ca “Nhất định thắng”, trường ca “Đây Việt Bắc” và một số bài thơ đã gây xôn xao dư luận một thời về vấn đề tư tưởng và sự cách tân nghệ thuật thơ. Phần 2 “Ngoại luật” giới thiệu những di cảo thơ mang tính phá cách với các tiểu đề gây ấn tượng như “Biến tấu chữ. Biến tấu âm”; “Các cấu trúc”; “Jờ Joạcx”; “Lời và không lời”. Phần 3 “Ván thu không” là những sáng tác của Trần Dần giai đoạn 1973 – 1989. Xen kẽ trong từng phần là những bài lý luận mang tính giới thiệu, phân tích và ca tụng “Trần Dần – Thơ” lên mây xanh như “là một tác phẩm trọn vẹn nhất của nghệ thuật ý niệm”, “là một bước đi kỳ lạ”, “một trong rất hiếm tác phẩm nghệ thuật tiên phong nhất, hoàn hảo nhất và trí tuệ đặc biệt của nghệ thuật Việt Nam” (Nguyễn Như Huy); “cả thơ và họa cùng được ông xóa đi cái biên giới trường tồn và khó khăn, để cùng gia nhập một cái tên chung, cũng khó khăn, cũng nguy hiểm cho người sáng tạo lẫn người thưởng thức. Cái tên ấy là Nghệ thuật” (Nguyễn Liên); “Với tập bản thảo này, văn học cách mạng Việt Nam được trả lại một nhà văn tài năng, công chúng văn học Việt Nam được trả lại hình ảnh một tác giả kỳ khôi xứng đáng với sự quý mến của họ” (Hoàng Ngọc Hiến)…
Những lời có cánh trên làm cho bất kỳ một độc giả nào cũng đâm ra hoang mang về nhận thức và trình độ cảm thụ nghệ thuật văn học của mình khi cố gắng lật giở từng trang sách để đi tìm cái hay, cái tuyệt vời của “Trần Dần – Thơ” và rồi đọc được những câu thơ “độc đáo” dưới đây được in tràn ngập trong tập sách:
“tôi hát – tôi mát – tôi xạt
tôi ngạt – tôi thạt – tôi đạt
tôi phạt – tôi lạc tạc
tôi tác vác – tôi lốc xốc
tôi thúc – tôi múc – tôi xúc
tôi đúc – tôi khục – tôi pục
tôi đục – tôi vạc
tôi tát – tôi tạt – tôi đoác
tôi đạc… tôi nhìn gừm gựt
tôi ghì xồn xột…
ở quả đạt”
(Quả đạt)
“mây mài – lai bùn – chun quần – thăn mần – gương trần – mâm đùi – mưa
hùi – mui nhài – co cài – xoong nồi – vai mùi – dui kèo – kheo đồng hồ - thơ cờ - lơ rèm – tim phèn”
(Sạch)
“Oe nhau từ và thè
Vì hòe nhe gạo nụ
Mai gai vừa ọ chớp
Lá choe choe
…
Chua me đè nhẹ sẽ
Mày đẻ ghẹ treo lèo
Thèo nhà cu cốc leo
Ngực ngày chay nở ghế”
(con OEE)
“Như đã nói,
tôi là một cột thịt lực đực.
Tư duy nhất
ở phía
đít
…
Thèm thẽm một con thịt
Đổi kíp
Cởi xì líp
Thèn thẹn
Quỹ đạo hở.
…
Tôi luôn luôn hay nhìn thịt. Chẳng hạn rạng háng sáng nứt đòng ngâm son mặt trời liềm mở nở”.
(Thằng thịt)
“Truồng lẹm
Em ghem tôi bằng ghẹm
Bằng thẹm
Bằng cửa ngửa
Em ghem tôi bằng trắng ngửa
Bằng lông
Em hông tôi bằng mông
Bằng âm cụ nụ
…
Bằng nụ
Em u u tôi bằng nụ
Vú lứt
Tứt
Bằng sựt
Tôi ăn âm cụ sựt”
(Thơ)
“Tôi thíc những cái tòi
tòi tí quần lót thịt nịt ngủ tí sẹo đèn hàn hạt tí câu - đố - bé – tí chẳng hạn ji jíc phố sẹo mưa mùn phùn tí nữ bộ hành joạc đùi ươn ướt tí…”
(Tựa Jờ joạcx)
“CHÙM 1 (sẹo)
Thuốc lá thịt sẹo môi jao cấu hút jừn jựt
CHÙM 2
Jao cấu théinnipipédé jọc lọc chè fic ấm
Sẹo chén hạt mít. Buồng xưa mưa nín
CHÙM 3
Jao cấu jứt jít sẹo thuốc jụn nõ điếu…
thầm mùi mỡ kĩ sư môi”
…
< nữ kỹ sư truồng thỏa mãn ở sử ký sau đó bảo Dr TÒI bắt cóc cả bẹn mình ngửa tình sửa đem về nhà jao cấu đón sáng.
…
Jốt cuộc jễ hiểu mọi người đều đồng í
đêm qua
có
Jao . cấu - tứ - phía - thật
…
Tôi sướng hết đời không hết sướng”
(Jờ Joạcx)
Những câu thơ “độc đáo, bí hiểm” còn rất nhiều và cũng xin bạn đọc thứ lỗi vì nếu không trích dẫn ra như trên thì những ai chưa đọc “Trần Dần – Thơ” sẽ không thấy hết vấn đề được đặt ra trong bài viết này.
Chỉ với một số trích dẫn nêu trên hẳn không khó gì người đọc cũng nhận thấy sự say mê đến mức cuồng chữ của tác giả. “Chữ” đối với Trần Dần đã trở thành một ám ảnh oan nghiệt để ông giày vò chính mình kể cả việc làm cho “Chữ” phải bẩn thỉu đến tận cùng có lẽ cũng là một sự giải thoát cho chính ông chăng?! Phàm là Con Người, ai cũng có phần “Người” và phần “Con”. Thế nhưng xã hội vận động phát triển đi lên là do “Loài Người” quyết định chứ không phải “Loài Con”. Thơ cũng có con đường phát triển đi lên của nó. “Xác Chữ” chứa đựng “Hồn Thơ” nhưng chính “Hồn Thơ” mới làm cho “Xác Chữ” lấp lánh. Làm cho “Chữ” phải bẩn thỉu đến tận cùng như trong “Trần Dần – Thơ” rồi bảo đó là “Tuyệt thi” thì người đọc phải cười ra nước mắt. Công bằng mà nói thì “Trần Dần – Thơ” có nhiều bài thơ hay, nhiều câu thơ trong trẻo, lóng lánh, thể hiện được văn tài của tác giả. Nhưng tiếc thay những bài thơ, câu thơ đẹp như tranh ấy lại bị lấn át giữa hỗn mang những thằng thịt, con truồng, những jờ joạcx, giao cấu…
Trần Dần là một nhà thơ tên tuổi, cuộc đời ông cũng lắm đoạn trường như thơ của ông. Ai cũng có những góc khuất, những riêng tư mà chỉ mình mình biết. Hầu hết những câu chữ “kinh khủng” của Trần Dần được viết ra trong giai đoạn cuộc đời ông gặp khó khăn nhất. Việc Trần Dần “đày đọa chữ” lẽ ra chỉ mình ông biết và nếu có ai “ngẫu nhiên” tiếp cận cũng có thể lượng thứ cho ông. Nhưng để đem in thành sách, phát tán nó ra sau khi Trần Dần mất liệu có phải là ý của tác giả hay chỉ là sự mua danh bán lợi “ăn theo” tên tuổi Trần Dần?
“Trần Dần – Thơ” đã bị phán quyết thu hồi (nhưng chỉ là trên danh nghĩa vì sách vẫn được bày bán công khai ở các nhà sách và việc này các cơ quan chức năng liên quan cũng cần phải xem lại) là thỏa đáng. Sự việc tưởng đã chìm lắng nhưng đùng một cái Hội Nhà văn Hà Nội trao giải thưởng văn học 2008 với tên gọi “Thành tựu trọn đời” cho tập “Trần Dần – Thơ” lại làm cho nhiều người trong giới cầm bút ngỡ ngàng. Các loại giải thưởng như “Thành tựu trọn đời” hay “Sự nghiệp khoa học”, “Sự nghiệp văn học” của các nước phương Tây được trao cho tác giả chứ không phải cho một tác phẩm hay một công trình khoa học cụ thể. Còn ở đây, Hội Nhà văn Hà Nội có lẽ muốn bắt chước cho ra vẻ cấp tiến, hội nhập nên cũng dùng tên gọi là giải thưởng “Thành tựu trọn đời” nhưng lại trao cho tác phẩm cụ thể là cuốn “Trần Dần – Thơ” thì quả là nực cười. Trao giải thưởng cho một tác phẩm đã có quyết định thu hồi lại càng không hiểu nổi.
Giải thưởng văn học không chỉ đơn thuần là một hình thức tôn vinh tác giả tác phẩm mà giải thưởng còn mang ý nghĩa định hướng thẩm mỹ cho công chúng, tác động mạnh đến khuynh hướng sáng tác, đặc biệt là với những cây bút trẻ. Hội Nhà văn Hà Nội đang muốn dẫn dắt công chúng và các nhà văn, nhà thơ hướng đến điều gì thông qua Giải thưởng văn học này?

Nhị Hà
Nguồn:  Văn Nghệ TP Hồ Chí Minh số 39 ra ngày 16-10-2008.

Bản điện tử: http://www.cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30470&cn_id=257084