Tác giả: Vương Mông, Nhà văn chuyên nghiệp, nguyên Bộ trưởng Bộ văn hóa Trung Quốc

Vũ Công Hoan dịch 

            Chính trị ở đây có hai loại, nghĩa rộng và nghĩa hẹp: Chính trị nghĩa rộng là chỉ sự hưng vong của quốc gia, vận mệnh của dân tộc, hạnh phúc của nhân dân, tiến bộ của xã hôi, tiền đồ của thế giới... Chính trị nghĩa hẹp là chỉ “ làm chính trị “, là “quan trường ” trên ý nghĩ thông thường, chỉ việc chúng ta tham gia lãnh đạo, tham gia cầm quyền trong Nhà Trung Hoa, là đi con đường làm quan. Còn một loại chính trị nghĩa hẹp khác, là chỉ những hoạt động của phái đối lập, không bàn đến ở đây.

Nhà văn Trung Quốc ở vào những giờ phút sinh tử tồn vong của quốc gia, của dân tộc; ở vào tình hình biến động lớn của xã hội, đã kế thừa truyền thống của nhân sĩ Trung Quốc, “ lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ ”, làm việc thiện cho đời, đã tham gia rộng rãi và rất tích cực đối với nền chính trị nghĩa rộng. Mức độ tích cực và cống hiến, hy sinh của các nhà văn Trung Quốc trong Cách mạng dân tộc - dân chủ do Đảng Cộng sản lãnh đạo đều là chưa từng có trong lịch sử. Chúng ta phải kính trọng tinh thần yêu nước và tinh thần cách mạng của họ.

Cũng có một số ít nhà văn luôn luôn giữ khoảng cách với nền chính trị cả theo nghĩa rộng lẫn nghĩa hẹp. Họ đã chịu đựng cảnh hiu quạnh và sự hiểu lầm, nhưng cuối cùng họ đã bảo toàn được bình an vô sự tương đối của bản thân. Chúng ta cũng không thể không bái phục sự thông minh của họ.

Lúc nóng, lúc lạnh, mỗi người đều có cái được và cái mất: vì người vì văn, mỗi người có sự lựa chọn riêng. Cuối cùng dòng sông dài lịch sử sẽ có đánh giá công bằng với mọi việc, mọi người. Ngược lại, sau khi đi vào lịch sử, không được đánh giá, hoặc bị đánh giá không công bằng, cũng không ngại. Mỗi người cũng không nên vì sự lựa chọn của mình mà hậm hực bất bình, oán trời hận người. Người có sự lựa chọn vĩ đại, không nên từ chối trả giá cho sự vĩ đại của mình. Người có sự lựa chọn sáng suốt, cũng không nên từ chối trả giá cho sự lựa chọn sáng suốt của mình.

Vấn đề ở đây, chúng ta cũng tham dự khá nhiều vào lĩnh vực chính trị nghĩa hẹp. Khả năng truyền bá, năng lực vận động lôi kéo và năng lực viết lách của nhà văn không phải là không có ý nghĩa đối với nhà chính trị. Nào là lý luận về cây bút, lý luận về tạo dư luận, đều đã phản ánh những chỉ lệnh rõ ràng và khí phách hào hùng, mà nhà chính trị hy vọng nhà văn phục vụ cho mình.

Nhà văn nhậy cảm, nhiệt tình, tư duy phát triển, biết nói biết kể, khi tham gia vào công việc, sẽ rất tinh tế, hiệu quả. Ví dụ, trong các cuộc phê bình đấu tố, có nhà văn tham dự phát biểu, rõ ràng sẽ sinh động hẳn lên, văn chương kết hợp với lý lẽ, âm điệu hòa quyện với tình cảm, có khi còn tới mức nước mắt trộn nước mũi, tiếng nức nở xen với tiếng xụt xịt làm cho bầu không khí càng thêm phần cao cả, bi tráng; làm cho bạn cảm thấy dưới gầm trời không có ai cách mạng chân thành hơn nhà văn. Tôi đã may mắn một vài lần được nghe tận tai, được nhìn tận mắt cảnh tình lai láng này.

Mặt khác, bản thân nhà văn cũng luôn tỏ ra tích cực đối với chính trị nghĩa hẹp. Thứ nhất, bản thân làm quan, tiếng nói có trọng lượng, chẳng thế mà có câu “ tham mưu mà không giữ cấp trưởng, thì đánh rắm cũng không vang ”. Thứ hai, làm chính trị hiệu quả nhanh, viết một cuốn sách hiệu quả kém xa một lần phát biểu hay. Đặc biệt, khi nhà chính trị yêu cầu phê đấu ai, nếu bạn bắn một quả đạn đầu tiên trúng đích, nói một lời đầu tiên trúng ý, thì thật là một vốn vạn lời, một đêm thành rồng. Thứ ba, cạnh tranh và đào thải  trong giới văn học quả thật quá ư lạnh lùng. Một ngàn người gửi bản thảo, nhất định có bản thảo của một người được sử dụng không? Một ngàn bài văn, nhất định có một bài được thành công to lớn không? Một ngàn bài văn thành công, nhất định có một bài được lưu truyền mãi mãi không? Trong một trăm nhà văn có tới chín mươi chín phẩy chín người tỏ ra buồn bực vì chưa gặp được “ con ngựa ngàn dặm của bậc thầy Bá Lạc ”.Người thì vừa khâm phục vừa ghen ghét đối với người thành công; kẻ thì không cam chịu đắng cay, quạnh vắng; người thì tỏ ra oán hận văn đàn – khu vực luôn luôn chịu tai họa nặng nề xưa nay.Khí bất bình này tích tụ lại ngày một nhiều, một khi có cuộc vận động chính trị, một khi có thời cơ phân phối lại danh dự, quyền lực, đãi ngộ, là đã có thể làm rối bung cơ may. Một anh chàng uy danh nổi lên như cồn, được cả danh lẫn lợi, vì dũng cảm đứng đầu ngọn gió chính trị mà trở thành nhà văn có tiếng tăm, ngay đến bản thảo ngày xưa bị xếp xó cũng có cơ may được thưởng, thì làm sao mà không vui vẻ làm?

Một nhà thơ lão thành, đạo đức cao, danh vọng lớn đã nhận xét về một nhà văn giỏi phát ngôn bi tráng rằng: “ Ông ấy là nhà văn nổi tiếng, chỉ có điều không có tác phẩm nổi tiếng ”. Danh tiếng của ông ấy đắc lực cho chính trị nghĩa hẹp.

            Nhưng nhà văn lại hay nói quá thực tế, bảo gió là mưa, hay thành kiến,xử sự theo kiểu lấy tình cảm thay lý trí. Trong “ Tam quốc diễn nghĩa ”đã nói, Mã Tốc “ nói quá thực tế, cuối cùng chẳng thành việc lớn ”. Dùng câu này để nhận xét nhà văn làm chính trị ( kể cả kẻ hèn mọn Vương Mông này ), phần lớn là không oan uổng. Nhà văn lại nhấn mạnh cá tính, thường đặt tâm tư tình cảm của mình lên trên lợi ích của tập thể, của giai cấp, của chính đảng. Đặc biệt, khi một nhà văn lầm tưởng mình là nhà chính trị, là đồng chí lão thành, là người chia sẻ quyền lực mà từ bỏ nghề sáng tác, sau khi không còn đường rút lui, thì chính trị mà anh ta say sưa hứng thú chỉ là thứ chính trị kiểu ngâm thơ, chính trị kiểu diễn kịch nói, chính trị kiểu lầm bà lẩm bẩm, chính trị kiểu mắc bệnh tâm thần, cho đến thứ chính trị kiểu trà thù cá nhân, trường hợp tốt nhất cũng chỉ là chính trị kiểu mọt sách.

Cho nên, nhà văn thường chán ghét làm chính trị. Các nhà văn đấu đá nhau dường như còn thâm thù, cay đắng hơn so với đấu tranh thật sự của các nhà chính trị, khó mà buông tay. Có khi các nhà chính trị mâu thuẫn nhau đều đã hòa giải, mà các nhà văn thì cứ bám mãi không chịu buông tha. Thứ chính trị hai con dao mà các nhà văn tiến hành, so với làm chính trị thật sự, còn thiên kiến hơn, siêu hình hơn, bế tắc không có đường ra hơn: học không hiểu phép biện chứng, học không hiểu lý luận đấu tranh và thống nhất của các mặt đối lập, không biết nhìn vấn đề một cách phát triển và toàn diện; không biết thực sự cầu thị; không biết có tấm lòng rộng mở, đoàn kết số đông; không biết bình tĩnh, sáng suốt, quan tâm cục diện lớn. Đặc biệt là khi tình thế trong và ngoài nước tương đối bình thường, đảng cầm quyền kiên quyết lấy xây dựng kinh tế làm trung tâm, kiên quyết giữ vững đoàn kết ổn định, thì chính trị lại thao thao bất tuyệt, chính trị linh cảm, chính trị tâm tư tình cảm kiểu nhà văn, quả thật là tai nạn chính trị, tai nạn quốc gia, càng là tai nạn lớn của đa số các nhà văn và nghệ sĩ chân chính.

Cho nên lựa chọn tốt nhất của các nhà văn làm chính trị là dũng cảm rút lui giữa dòng nước xiết: Thấy tốt thì lui. Thấy không tốt thì sao? Càng phải lui.

Vũ Công Hoan dịch

Nguồn: “Đại gia tùy bút ”, NXB Thành Đô năm 1995.

Dịch giả gửi www.trieuxuan.info