Em ơi! Hà Nội phố!/ Ta còn em mùi hoàng lan… Phan Vũ mở đầu trường ca Hà Nội phố bằng những lời cảm thán! Sẽ mãi còn Hà Nội phố trong hương hoa hoàng lan… Trường ca Hà Nội phố được viết vào những ngày ngút lửa tháng Chạp 1972, khi máy bay Mỹ, gồm cả B52 đang điên cuồng bắn phá và rải thảm bom xuống Hà Nội. Phan Vũ kể: “Những ngày đó tôi và họa sỹ Bùi Xuân Phái rủ nhau đi lang thang trong đêm. Ông ấy vẽ phố còn tôi nghĩ về phố. Tôi viết bài thơ trong khoảng 10 ngày. Nhà tôi ở phố Hàng Bún. Chiến tranh, người ta đi vắng hết, bom đạn, cây cối, nhà cửa đổ nát...”.

Nhiều người nhận xét rằng đây là bài thơ hay nhất viết về Hà Nội. Nhiều trường đoạn được mở đầu bằng ba chữ “Ta còn em…”, “em” là phố, là người, ẩn hiện suốt dọc bài thơ. Dường như tác giả lo sợ rằng chiến tranh sẽ tàn phá thành phố thân yêu của mình nên muốn khắc họa lại những hình ảnh, những màu sắc, những âm thanh của một thủa bình yên. “Ta còn em” được lặp đi, lặp lại như muốn khẳng định Hà Nội mãi còn! Mỗi đoạn thơ như một đoạn phim đặc tả một góc phố, một ngôi nhà, một con đường Hà Nội với những nét tài hoa, những hình ảnh và cách ngắt câu hiện đại mà đầy nhạc điệu…

Hơn bốn chục năm sau, mỗi lần ra phố, đi ngang qua những đại thụ hoàng lan tôi không khỏi không nhớ về bài thơ cũ, về nỗi đăm đắm yêu thương và khắc khoải âu lo của một tấm lòng thơ yêu Hà Nội. Em ơi! Hà Nội phố!/ Ta còn em mùi hoàng lan… dẫu đã thành lời khẳng định mà vẫn là niềm hy vọng.

Thành phố đã qua bao biến động, đổi thay mà hoa lá mùa đông vẫn đậm đà xanh trong xao xác từng cơn gió lạnh. Như một sắp xếp của số phận, hoàng lan nở về đông. Những cây hoàng lan cao hàng chục mét, vỏ màu xám trắng, nhánh mọc ngang rồi rũ xuống, lá hoàng lan song đính, hình ô van dài mũi nhọn mép gợn sóng, trơn bóng loáng mượt mà. Cuối mùa thu lá hoàng lan vàng óng ả như những lá vàng quỳ mỏng mảnh nhẹ nhàng rơi xuống sân gạch đỏ trong nắng mật ong, vẽ nên một bức mùa thu đầy màu sắc trong sáng và khơi gợi. Trên những cành buông lả chi chít hoa xanh, có những bông đang chín…

Đi qua dưới tán hoàng lan cảm nhận một mùi hương nồng đậm. Người kỹ tính từng trải còn phân tích tinh tế, cho rằng trong mùi hương hoàng lan có mùi hoa cây cao su và món sữa trứng, đồng thời có cả dấu vết của của hoa nhài và tinh dầu cam đắng…

Có lẽ vì mùi hương hoàng lan không thể nào quên ấy nên trước Phan Vũ, Thạch Lam đã viết: Cây hoàng lan cao vút, cành lá rủ xuống... Đêm khuya, khi trăng lên, đi qua hai bên bờ lá đã ướt sương, mùi hoàng lan thoang thoảng bay trong gió... Mỗi mùa cô lại giắt hoàng lan trong mái tóc để mà tưởng nhớ... Về sau, trong bài hát rất hào sảng, diễm tình Đêm thành phố đầy sao, Trần Long Ẩn đã để lại trong lòng người một giai điệu phơi phới với ca từ Vườn nhà em cây hoàng lan bát ngát hương tỏa bay... Và Hoàng Thanh Tâm trong ca khúc Đêm hoàng lan đã sâu lắng hát những vần thơ: Anh sẽ nhắc trong những tàn phai ấy/ Đêm hoàng lan thơm đến ngọt vai mềm/ Ai sẽ về trong một lần trở lại/ Hoàng lan xưa còn nức nở trong hồn…

Ở nhiều nước Nam Á, người dân thường trồng cây hoàng lan trong vườn nhà, lấy hoa trang trí phòng khách, tặng nhau trong dịp lễ hội, ngày kỷ niệm, ngày vui. Người Philippines dùng hoa hoàng lan trang trí phòng cưới, xe hoa, xâu chuỗi cùng với hoa nhài thành vòng hoa choàng cho cô dâu trong ngày cưới. Người Indonesia dùng hoa hoàng lan rải giường trong đêm tân hôn cho cặp đôi mới cưới… Ở ta hoàng lan được trồng ở các vườn hoa, công viên, đình chùa, các di tích văn hóa lịch sử… để tạo phong cảnh và hưởng hương thơm. Các thiếu nữ dùng hoa hoàng lan cài tóc, các cụ bà bày đĩa hoa lên ban thờ thắp hương ngày lễ, ngày tuần… chứ chưa ở đâu trồng hoàng lan đại trà như một loại cây công nghiệp.

Hoàng lan còn là một loài cây dược liệu, hương liệu nhờ tinh dầu thơm chiết xuất từ những bông hoa vàng kiều diễm. Người ta dùng hoa hoàng lan trong liệu pháp hương-trị-liệu (xông hơi, xoa bóp…) để làm dịu cơn đau, giảm căng thẳng, điều chỉnh huyết áp, có nơi còn tin rằng hương hoàng lan còn có tác dụng hỗ trợ tình yêu! Tinh dầu hoàng lan là một nguyên liệu quý để sản xuất nước hoa, các loại mỹ phẩm, các loại nước tắm gội…

Bỗng nhớ về những ngày khi ta còn trẻ, nắm tay nhau đi trong rừng thu nước Nga, bạch dương lá vàng và phong lá đỏ… Chỉ có điều nếu so sánh những biển lá thì lá vàng hoàng lan chắc sẽ lộng lẫy hơn nhiều mặc dầu biết rằng mọi sự so sánh đều là khập khiễng! Bạn đã bao giờ được đón những phiến lá vàng hoàng lan đang lặng lẽ rụng xuống sân chùa chưa? Đấy là một điều kỳ diệu…

NHV.

Văn nghệ số 52/2014 –vanvn.net