Độc giả đương đại trong nước, hẳn là ít người được nghe đến cái tên Vũ Hùng. Vậy nhưng, cái tên ấy đã từng là tác giả “đinh” của NXB Kim Đồng ở những thập niên 60 - 80 của thế kỷ trước. Nhà thơ Cao Xuân Sơn - một người từng có tuổi thơ gắn bó với những tác phẩm của nhà văn Vũ Hùng cho rằng, sau Đoàn Giỏi với “Đất rừng phương Nam” thì không có một nhà văn nào giúp ông hiểu về thiên nhiên, con người Nam Bộ - Tây Nguyên như nhà văn Vũ Hùng. Theo quan điểm của ông Xuân Sơn, nhà văn Vũ Hùng chiếm một vị trí gần như độc nhất vô nhị trong nền văn học thiếu nhi VN với đề tài gắn bó suốt nghiệp viết của ông là rừng - thiên nhiên - muông thú.
Có lẽ chính bởi vậy, sự kiện NXB Kim Đồng mới đây ký hợp đồng sử dụng tác phẩm của nhà văn Vũ Hùng, đã gây được sự chú ý, mong đợi của nhiều độc giả. Theo đó, dự kiến trong thời gian sắp tới, NXB sẽ lần lượt tái bản 18 tác phẩm truyện và ký viết cho thiếu nhi (trong tổng số 40 tác phẩm ông đã viết và dịch). Phần lớn trong số này có nhiều tác phẩm được coi là kinh điển của văn học thiếu nhi Việt Nam như: “Mùa săn trên núi”, “Giữ lấy bầu mật”, “Con cu li của tôi”, “Sao sao”, “Các bạn của Đam Đam”, “Sống giữa bầy voi”, “Những kẻ lưu lạc”... Nếu theo logic thông thường thì đáng lẽ Vũ Hùng phải là một sĩ quan quân đội mới phải, vì ông đã có tới hơn 30 năm tham gia hai cuộc chiến tranh một cách tận tụy, trung thành. Nhưng “tính cách làm nên số phận!” - Vũ Hùng cho rằng chiến tranh thật ghê sợ, nhưng nó có thể rèn luyện con người theo hai hướng: Hoặc làm ta cứng rắn và vô tình, hoặc làm ta dễ xúc cảm, dễ yêu thương. Ông tự đánh giá chiến tranh đã rèn luyện ông theo hướng thứ hai.
Và cũng chính bởi thế nên văn học Việt Nam mới có thêm một cây bút viết cho thiếu nhi với các tác phẩm vô cùng dung dị, đầy tính nhân văn, không giáo điều. “Các nhân vật trong sách của Vũ Hùng là những con thú. Chúng hành động không phải chỉ do bản năng hoặc do những “phản xạ có điều kiện” mà nhiều khi còn do những gì bí ẩn hơn thế thôi thúc. Xã hội của chúng phảng phất bóng dáng xã hội loài người, trong đó bọn thú độc ác ở lẫn với những con thú hiền lành, những con may mắn ở bên cạnh những con bất hạnh. Ngòi bút của anh hoàn toàn cảm thông với những con thú bị thiệt thòi và bênh vực chúng. Anh cho rằng, dù viết về cái gì thì nhà văn cũng không thể là một người xu nịnh hoặc khinh bạc, dửng dưng với những đau khổ ở đời...” (Lời giới thiệu của nhà văn Viết Linh trong cuốn “Mùa săn trên núi” và “Giữ lấy bầu mật” xuất bản năm 1988). Những ai đã từng đọc tác phẩm của Vũ Hùng, hẳn sẽ “bị” ông dẫn dắt đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác. Cái cách ông đặt tên cho tác phẩm của mình: Theo cách nói bây giờ là không có yếu tố “câu viu” - thế nhưng, chỉ cần đọc hết một trang thôi, người đọc sẽ không thể không lật tiếp đến các trang tiếp theo... Cứ thế, với lối hành văn thật giản dị, rất thật, thấm đẫm tình cảm và đặc biệt, ẩn chứa vô vàn những trải nghiệm của cuộc sống, các tác phẩm của nhà văn Vũ Hùng như những câu chuyện mà ông thủ thỉ kể cho người nghe.
Con đường trở thành nhà văn của ông cũng hết sức đặc biệt. Nó được thôi thúc bởi những nghĩ suy, trải nghiệm và vốn sống giàu có trong suốt thời gian ở quân ngũ, đặc biệt là thời gian ông làm đài trưởng vô tuyến điện một đơn vị quân báo ở mặt trận Đông - Tây Trường Sơn. Cuộc sống với những con người giản dị, phóng khoáng, thật tâm ở khu vực ấy cũng là yếu tố quan trọng để hình thành nên văn phong của ông: Nhân văn và giàu hình ảnh.
Vốn là người luôn tận tụy với công việc, luôn nhận việc khó về mình, nhưng không vì thế mà ông tự cho mình cái “quyền” phê phán cách sống của người khác... Tất cả những ước muốn của ông về cách cư xử giữa người với người, giữa người với vạn vật trên trái đất đều được ông gửi gắm vào tác phẩm của mình. Ông có một nguyên tắc, cái gì mình không thích hoặc cho là không đúng thì đừng mang đến hoặc gây ra cho người khác. Việc cho phép NXB Kim Đồng được sử dụng lại tác phẩm của mình cũng được ông cư xử theo nguyên tắc ấy:
Thưa ông, tại sao lại chỉ có 18 tác phẩm được ông nhượng quyền sử dụng - mà không phải là nhiều hơn thế?
Tư tưởng của con người diễn biến không ngừng. Có những cái lúc trước mình thích, giờ không thích nữa. Mà bản thân mình đã không thích thì không nên đưa ra nữa, nếu không sẽ như một sự lừa dối người đọc.
Ông có thể ví dụ một trường hợp cụ thể?
Cuốn “Người quản tượng và con voi chiến sĩ” hồi xuất bản lần đầu được trẻ em rất thích, nhưng giờ quan niệm về chiến tranh của tôi đã đổi khác, không còn như trước nữa. Vì thế NXB Kim Đồng sẽ không có cuốn đó cùng một số cuốn về danh nhân - cũng với lý do tương tự: Trước kia tôi “thấy” họ như đã viết, nhưng giờ có thêm nhiều dữ kiện khiến tôi nhìn họ theo góc nhìn khác...
Vậy nhưng, kể từ sau series truyện cho thiếu nhi ngày ấy, độc giả không có cơ hội được đọc thêm tác phẩm nào nữa của ông - theo cái nhìn hiện tại?
Thời gian sống ở Pháp, dù cuộc sống đã trải qua rất nhiều gian nan, vất vả. Nhưng tôi vẫn cố gắng dành thời gian sáng tác. Tôi đã in được hai tập truyện ngắn “Đò trăng” và “Cô giáo quốc tế vũ” (mỗi tập khoảng 10 - 15 truyện); bên cạnh đó còn cuốn hồi ký “Mây trôi”. Tuy nhiên, tất cả các tác phẩm ấy chắc là không có cơ hội đến được với bạn đọc đại trà.... Có những người bạn văn đã cố gắng giúp đỡ để được in, nhưng những nơi đặt vấn đề đều từ chối.
Thưa, khi được NXB Kim Đồng đặt vấn đề được sử dụng các tác phẩm của mình, đặc biệt là chỉ chưa đầy 3 tháng kể từ khi ông về nước, ông nghĩ sao?
Kim Đồng có thể không in sách của tôi hay của một số tác giả khác thì họ vẫn phát triển và thịnh vượng. Khi về nước, tôi cũng không có ý định gì về việc in lại các tác phẩm cũ của mình. Nhưng Kim Đồng dành ưu ái cho tôi - một cộng tác viên biên tập cũ - nên tôi rất vui và cảm động.
Trong suốt quá trình ở Pháp, ông có theo dõi văn học nước nhà?
Có nhưng không nhiều. Thỉnh thoảng có người làm nghề quen biết sang, chúng tôi cũng có trao đổi. Qua các cuộc ấy, tôi cũng phần nào cập nhật được tình hình một cách khách quan.
Theo ông, độc giả thiếu nhi bây giờ với độc giả thiếu nhi thời hoàng kim các tác phẩm của ông khác nhau ở điểm nào?
Thời trước, muốn hiểu biết nhiều, không có cách nào khác ngoài việc đọc nhiều. Bây giờ, trẻ được tiếp cận thông tin từ nhiều kênh và nhanh lắm. Có điều xử lý thông tin thế nào mới là điều quan trọng. Tôi có cảm giác trẻ em bây giờ thiếu kỹ năng sống: Sự tháo vát, sự độc lập, lòng yêu nước, cách quan tâm đến người khác...
Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!
Diễm Anh (thực hiện)
Lao Động cuối tuần - số 41 từ 10.10 - 12.10.2014 | 
