Tôi không nhớ chính xác ngày tháng mà tôi tiếp đoàn cán bộ giáo dục đầu tiên - hầu hết là các thầy giáo hoặc mới tốt nghiệp - từ Hà Nội vào chi viện cho cuộc kháng chiến giải phóng miền Nam nói chung, xây dựng ngành Giáo dục Giải phóng nói riêng.

Tại trụ sở của Ban Tuyên huấn TƯ Cục, tôi tiếp một số tương đối đông nhà giáo hoặc tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội, có người quê phía Bắc, có người quê miền Trung, sau nhiều tháng vượt Trường Sơn đói cơm lạt muối đa số kém sức khỏe, có người bị sốt rét suốt mấy tháng trời, đến trình diện với cơ quan lãnh đạo của Đảng bộ miền Nam.

Buổi “tiếp tân” gồm mấy bao trà Thái Nguyên - Thái Nguyên là thương phẩm trà sản xuất ở Nam bộ khá nổi tiếng lúc bấy giờ, mấy bọc kẹo đậu phộng chưa tinh chế và vài gói Bayon, nhặt từ bên kia biên giới Campuchia. Chúng tôi chưa đủ sức để có một buổi tiệc mặn góp phần bồi dưỡng sức khỏe cho anh chị em, kháng chiến giải phóng còn quá nghèo. Nhưng qua ánh mắt quan sát và lời phát biểu của đoàn, tôi cảm thấy một điều rõ ràng: họ về đến mảnh đất mà họ thèm có mặt từ rất lâu.

Trưởng đoàn là đồng chí Dương Văn Diêu, cấp bậc cao nhất trong đoàn là Hiệu trưởng cấp 3 một trường phổ thông ở phía Bắc. Anh quê ở Long An và ngay trong cái bắt tay đầu tiên, tôi đã nói đùa: Chà! gặp được dòng họ với một viên tướng lẫy lừng của chính quyền Sài Gòn là Dương Văn Minh.

Anh Diêu không hề bối rối về lai lịch của dòng họ mình, anh cho biết anh và ông Dương Văn Minh là con chú bác, dòng họ Dương của anh chia hai, thậm chí chia ba, hầu hết đi kháng chiến, kể cả em Dương Văn Minh là Dương Văn Nhật. Có lẽ Dương Văn Minh hơi cá biệt trong dòng họ Dương của anh.

Tôi nhớ anh nói rõ rằng Minh chống Cộng, chống Việt Minh nhưng không phải là người cực xấu và chính anh khuyên tôi nên tìm cách quan hệ với Dương Văn Minh. Tự thân, anh tổ chức cho em ruột Dương Văn Minh, một sĩ quan giải phóng vào tận nhà Dương Văn Minh và được Dương Văn Minh che giấu, song đó là chuyện sau bởi nhắc tới tên Dương Văn Minh là nhắc một giai đoạn kháng chiến rất độc đáo của Việt Nam, bây giờ là gặp một hiện tượng lịch sử.

Miền Nam Việt Nam mới Đồng Khởi, chúng tôi thiếu đủ thứ, phải huy động một lực lượng giáo viên - thậm chí sinh viên hoặc học sinh cấp 3 tham dự vào một mặt trận mà Đảng đánh giá hết sức xung yếu trong cuộc tranh chấp giữa ta và địch. Với đoàn chi viện này - cùng nhiều đoàn chi viện nữa liên tục đổ vào chiến trường, chúng tôi tự thấy mình như lớn mạnh hơn.

Tiểu ban Giáo dục thuộc Ban Tuyên huấn Tư Cục thành lập, anh Dương Văn Diêu là trưởng tiểu ban, Anh Thanh Nam là phó tiểu ban. Bên cạnh việc suy tính một chương trình giáo dục sao cho phù hợp với thực tế chiến tranh, tính từ lớp chống dốt, bổ túc và những lớp cao hơn, chúng tôi tập trung sức lực để hình thành một bộ máy quản lý giáo dục, không chỉ ở cấp Trung ương mà đến tận thôn xóm, từ Đông Nam bộ đến tận mũi Cà Mau. Đoàn chia nhỏ, lấy phương châm dựa vào các tổ chức giải phóng làm nền tảng để có được, về hình thức thôi, một bộ máy giáo dục thống nhất.

Anh Năm Diêu đề xuất với tôi về việc thành lập trường đào tạo cán bộ giáo dục và quản lý giáo dục. Tất cả từ bàn tay lao động của anh chị em có thể quen giảng dạy hơn là cầm rựa, cầm cuốc, chằm lá Trung Quân dựng cơ ngơi cho một bộ chỉ huy giáo dục đạt tầm miền Nam - chủ yếu, đạt tầm Nam bộ.

Lớp giáo dục đầu tiên khai giảng, anh Năm Diêu nhờ tôi đến nói về đường lối, chính sách giải phóng miền Nam, liên quan đến giáo dục. Diễn giả chính là anh. Anh nói hết sức say sưa về triển vọng của nền giáo dục giải phóng trong cuộc đọ sức với một chế độ do Mỹ dựng lên, có đủ phương tiện và bố trí này khác. Một nhà giáo, tuy chưa già nhưng cũng không còn trẻ nữa đã truyền đạt quyết tâm đến lớp học.

Tận bây giờ, tôi vẫn nhớ những điều anh Diêu căn dặn học viên. Chắc chắn anh Diêu hiểu mặt trận giáo dục trọng yếu như thế nào trong cuộc chiến đấu sống còn với kẻ thù. Anh gợi một ý mà sau này chứng minh độ chính xác cao: trường học do chế độ Sài Gòn dựng lên, nhưng ai là học sinh, là thầy giáo. Anh trả lời: người Việt. Người Việt trong điều kiện bức bối về dân chủ, về đời sống, về lý tưởng và theo anh đó là thế mạnh. “Rồi tất cả thầy trò ở vùng địch kiểm soát sẽ là lực lượng cách mạng”. Nếu không phải là một nhà giáo từng lăn lộn trong kháng chiến chống Pháp ở Nam bộ, anh Diêu khó có được ý tưởng sâu sắc như vậy.

Trường mở liên tục, chiêu sinh từ các nơi và anh Diêu quan tâm hệ thống lãnh đạo giáo dục ở cơ sở, vùng cực kỳ khó khăn. Ngày nay, điểm lại môn đệ của anh Diêu tôi chỉ nhớ một số cán bộ có tên tuổi - kể cả một số không nhỏ đã hy sinh ở chiến trường với tư cách một chiến binh đúng nghĩa.

Đâu cần phải dài dòng về cống hiến chiến lược của anh Dương Văn Diêu. Ai mà lập nổi danh sách “tử đệ” của anh. Với tư cách là người thực hiện công tác tuyên huấn của Đảng, tôi trân trọng, kính phục cái đạo xây dựng nền giáo dục cách mạng của anh Dương Văn Diêu.

Con người nhỏ nhắn nhưng ba lô nặng trên vai, vượt suối, vượt đồi từ sông Vàm Cỏ sang Mã Đà, từ Dương Minh Châu xuống Củ Chi, Trảng Bàng, thậm chí rộng hơn nữa, ngay trong đời sống thanh bạch, anh đã là một tấm gương lớn.

Sẽ thiếu sót nếu tôi không nhắc điều sau đây: là một nhà giáo, anh Diêu luôn đứng trên tuyến đầu của cuộc đấu tranh xây dựng Đảng, ngay cả khi anh đã về nghỉ hưu và có lẽ tận giờ phút giã biệt cuộc đời. Rất hiền hòa nhưng anh luôn phẫn nộ trước những sai trái trong lập luận chống Đảng, chống sự nghiệp xây dựng đất nước. Kiên định nhưng không bảo thủ, anh biết nghe và biết suy nghĩ trong trao đổi hoặc giữa các cuộc họp rộng hoặc tâm tình riêng với tôi anh có nhiều trăn trở, nhất là từ vài chục năm nay.

Hôm nay, tôi thắp nén hương từ biệt anh mà lòng bùi ngùi. Một chiến sĩ cộng sản, một nhà giáo mô phạm, tài năng ra đi. Tôi chẳng dám chúc anh điều gì bên kia thế giới bởi tôi biết anh hiểu cuộc cách mạng gian khổ còn dài và anh tin vào thắng lợi của tư tưởng Bác Hồ - người mà anh hết sức khâm phục, yêu thương, khắc lời dạy của Bác ngay trên từng bước đi của anh.

Chín mươi tuổi không là quá sớm đối với một đời người như anh Năm Diêu, nhưng dẫu sao tôi vẫn băn khoăn: giữa lúc nền giáo dục đang tự hồi sinh, mất đi một cây đại thụ, thật tổn thất quá lớn.

Có lẽ cái cuối cùng mà anh mỉm cười vĩnh biệt chúng ta chính là, ngoài môn đệ đông đảo, anh còn có những đứa con đều thành danh không phải trong ngành giáo đục mà trong ngành văn hóa nói chung.

Anh Dương Văn Diêu kính mến, xin chia buồn với gia đình anh và chia vui với anh...

8-2006

TBĐ

sggp.org.vn