Năm 2010, đang là đại tá, phó TBT báo CAND, tôi xin về hưu sớm 5 năm để sang làm “thuê” cho Tập đoàn Dầu khí - mà cụ thể là làm báo Năng lượng Mới.

Lúc ấy, có người bảo tôi “chập choeng” - Đang giữ cương vị như thế, thu nhập cao ngất ngưởng như thế, nay lại xin về hưu, đi làm thuê? Cũng có người dè bỉu: “Nó sang dầu khí vì bên ấy lắm tiền”. Nhưng chỉ có anh em báo CAND và anh chị em báo NL Mới biết rằng, lương và thu nhập của tôi bên này không bằng thu nhập của một Phó ban báo CAND.

Nhưng lúc ấy, tôi quyết về hưu non là bởi vì nổi máu giang hồ muốn khép lại một chặng đường làm báo công an và sang một lĩnh vực mới…

Khi về và làm quen với dầu khí. Tôi đúng là thằng học trò và phải học từ “vỡ lòng” về cái nghề “ăn cơm dương gian, làm việc âm phủ” này.

Và tôi lọ mọ đi gần hết các công trình lớn của Tập đoàn Dầu khí (PVN).

Tôi có mặt ở sa mạc Sahara, ở Cực bắc nước Nga, ở rừng rậm Amazon; ở vùng hoang mạc Venezuela – nơi có lô Juni 2 mà đang được nói đến ( mà hầu hết là chẳng hiểu gì, mà cứ nói lấy được)…

Tôi cũng đã lênh đênh cả tuần trên gian khoan tự nâng PVD 6 khi kéo từ Singapore về VN

Tôi cũng đã lọ mọ đến nhiều giàn khoan - Hiện đại, siêu hiện đại như giàn Hải Thạch - Mộc Tinh

Tôi cũng đã đến nhưng giàn cũ kỹ, ọp ẹp, bởi có tuổi đời đến hơn ba chục năm như một số giàn của Vietsovpetro…

Tôi cũng đã chứng kiến niềm vui tột đỉnh của người thợ khi tìm thấy dầu trong rừng rậm Amazon - mỏ Piranha (Peru)…

Tôi cũng đã chứng kiến những giọt nước mắt của anh em khi mũi khoan bị kẹt mà không cách nào cứu được.

Tôi cũng đã thấy những con người mà trí tuệ của họ, khát vọng của họ đã tìm ra dầu, đã cứu cho đất nước ta khỏi sụp đổ về tài chính vào năm 1988.

Và đến giờ, tôi mới “ ngộ” ra được những điều rằng:

Hình như không có loại nghề nào mà lại có sự rủi ro cao đến thế. Cao đến mức mà các Tập đoàn khai thác dầu thường phải liên doanh với nhau mà mục đích chính của việc liên doanh này để chia sẻ rủi ro.

Tôi mới biết rằng để khoan được 1 mũi khoan vào lòng đất sâu hàng 5-7km, và phải có sự tham gia của… 60 ngành khoa học, trong đó có cả hạt nhân, cả thiên văn học…

Tôi mới biết được rằng sức chịu đựng và cường độ lao động của người thợ dầu khí là “đạt đến giới hạn” chịu đựng của con người. Ở ngoài giàn khoan, họ phải làm 12 giờ một ca. Và nắng cũng như bão… Khi mũi khoan còn quay, thì họ phải đứng canh, phải thay mũi, nối ống khoan… và không được một phút xao lãng.

Anh em đi làm ở Lô Junin 2, hầu như ai cũng đã bị cướp dí súng vào đầu và lột sạch… Vì thế, đi đâu, anh em phải mang theo một lượng tiền đủ để làm “vui lòng” bọn cướp. Bởi lẽ, nếu không có chút tiền thì sẽ bị ăn đòn!

Anh em đi làm ở Lô 67 Peru, trong rừng rậm Amazon, khi ăn cơm, ăn luôn cả… muỗi là chuyện bình thường.

Anh em làm ở mỏ Bir Seba ở sa mạc Sahara, ban ngày chịu nắng nóng 50 đến 54 độ C, ban đêm lại chỉ còn vài ba độ, và miệng lúc nào cũng có cát… Và khi họ ở dưới khu mỏ, thì chỉ khác mỗi thằng tù là không bị khóa chân, bởi không ai dám đi ra ngoài, và cũng không được phép đi ra ngoài nếu như không có… hộ tống của cảnh sát. Mà muốn được cảnh sát bảo vệ thì phải… thuê.

Moi lên được một lít dầu là vô cùng gian khổ và phải đầu tư rất lớn. Lớn đến mức độ mà không một Tập đoàn kinh tế tư nhân nào ở VN dám đầu tư khai thác dầu. Bởi lẽ, cứ 5 giếng khoan thăm dò thì may ra được 2 giếng có dầu. Và cứ 5 giếng có dầu thì may ra mới có giếng có được dòng dầu thương mại…Mà một giếng khoan, trong điều kiện thuận lợi hoàn hảo, ở độ sâu mức nước 50 mét thì chi phí cũng ngót… 20 triệu USD. Còn ra mức mực nước sâu trên 100 mét, hoặc vài ba trăm mét, thì chi phí là gấp cả chục lần.

Những kẻ không biết thì dè bỉu rằng “mấy thằng dầu khí, cứ chọc mũi khoan xuống hút dầu mang đi bán, làm gì chả lắm tiền”.

Nếu đơn giản như họ nghĩ, thì chắc chắn VN bây giờ đã có hàng chục công ty khai thác dầu khí…

Lại có những kẻ cũng danh xưng là “chuyên gia kinh tế” thì gào lên rằng: “Giá dầu giảm, hãy đóng mỏ lại, để dành khi nào giá lên” - Đúng là giá dầu giảm, mỏ nào có chi phí cao thì phải giảm sản lượng… Nhưng không ai dám đóng mỏ, đóng giếng khoan, bởi vì khi đã đóng giếng, lúc mở lại, tốn kém khủng khiếp… Và kỳ lạ là những ý kiến dốt nát về chuyên môn cũng lại được tung hô...

Nhiều năm qua, PVN hàng năm đóng góp cho GDP từ 25 thậm chí đến 30%. Nhưng đã có vị lãnh đạo PVN buồn bã kêu lên rằng: “Thế này thì buồn quá” - Hỏi ra mới biết ông buồn là quy mô của nền kinh tế Việt Nam quá nhỏ bé. Một tập đoàn mới chỉ đóng góp mỗi nằm vài ba chục tỷ USD, mà đã được coi là “trụ cột”, là “công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô” thì rõ ràng là GDP của ta quá nhỏ… so với số dân… quá cao!

Làm nhiều, có đúng, có sai, có lúc thắng, có lúc bại… Nhưng quan trọng là mọi sự đánh giá phải được công bằng. Và đừng có “vơ đũa cả nắm”!

Nói về rủi ro của nghề Dầu khí.

Thật ra, tôi cũng hơi thấy xấu hổ khi viết về những vấn đề có tính học thuật của ngành dầu khí, bởi kiến thức thì lõm bõm, chủ yếu là từ đọc, từ nghe, và từ những chuyến đi... Nhưng thôi, cứ nói, vì dù sao cũng chỉ là trên "mạng xã hội", có phải báo chính thống đâu mà chấp... Nếu có sai, mong anh em dầu khí chỉ giáo.

Ngành dầu khí (tuy nhiên ta chỉ nói tập trung vào Tìm kiếm- Thăm dò-Khai thác) là ngành có tính đặc thù rất cao.

Tính đặc thù của dầu khí là ở chỗ: Là ngành có tính rủi ro cực kỳ cao, cao nhất trong tất cả mọi ngành nghề. Trong nghề Tìm kiếm-Thăm dò, thì trình độ khoa học kỹ thuật, trí tuệ, công nghệ... chỉ chiếm 70% thành công, còn lại 30% là nhờ... may mắn hay nói vui là nhờ "cô thương". Nhưng không có 30% may mắn này thì 70% kia cũng... chỉ tốn tiền. Ngồi trên mặt đất mà lại phải tìm kiếm một loại vật chất dạng lỏng, nóng đến cả trăm độ, thậm chí hơn, ở sâu trong lòng đất hàng cây số... (Có mỏ dầu nằm sâu cả 8km, trong khi thường là từ 3-5km. Tuy nhiên ở một số nước Trung Đông và Nam Mỹ, có khi chỉ vài trăm mét là đã đầy dầu. Việc may mắn trong khi khoan giếng dầu cũng na ná như ta đào giếng nước. Hai nhà cạnh nhau, cùng khoan hoặc đào giếng, có nhà thì chả có nước, nhưng có nhà giếng lại đầy ắp nước... Mặc dù hai giếng chỉ cách nhau dăm, bảy mét...

Tính đặc thù nữa là vốn đầu tư cực lớn và thời gian thu hồi vốn rất dài. Để có được một mỏ dầu, người ta phải mất khoảng 2 năm thăm dò địa chất, tìm kiếm; mất tiếp khoảng 2 năm nữa để khoan thăm dò. Thăm dò thấy có dầu rồi lại phải khoan thẩm định trữ lượng dầu; rồi tiếp theo là thiết kế mỏ, khoan giếng mở rộng, rồi xây lắp giàn khai thác... Nghĩa là nhanh ra, cũng mất khoảng 6 năm mới có lít dầu thương mại.

Đấy là khi làm ở trong nước. Còn đầu tư ra nước ngoài thì rủi ro kèm theo thường là biến động về chính trj, về tình hình kinh tế và sự cạnh tranh khốc liệt của các tập đoàn quốc tế.

Ở VIỆT NAM, trên vùng biển mà ta làm chủ, đã có hàng chục công ty, tập đoàn vào thăm dò mà ra về tay trắng. Theo thống kê chưa đầy đủ thì đã có 30 công ty mất khoảng 4 tỷ USD ở VIỆT NAM trong hơn 20 năm qua. Và có thể dẫn chứng ra: BP mất gần 500 triệu USD ở mỏ Hải Thạch- Mộc Tinh; Total và Exxon Mobil cũng mất gần 500 triệu USD ở mỏ Cá Voi Xanh... Ngoài ra nhưng dự án thăm dò mà mất khoảng trên 200 triệu thì không hiếm. Nhưng nỗi bất hạnh của kẻ này, có khi lại là may mắn cho người khác. BP mất ở Hải Thạch - Mộc Tinh, giao tài liệu cho PVN, rồi thách đố PVN làm được... Nhưng PVN đã làm được, và bây giờ đó là con gà đẻ trứng vàng. Ở mỏ Cá Voi Xanh cũng vậy, sau khi các ông bạn bỏ chạy, PVN thăm dò lại, và tìm ra một mỏ khí cực lớn... Rồi lại có nơi như ở mỏ Đại Hùng. Một tập đoàn nước ngoài khai thác thấy chán quá, không lời lãi gì mấy, đành bỏ đi. Nhưng theo luật, khi đi thì phải dọn sạch đáy biển, hàn các giếng khoan, và cắt giàn khoan mang đi... Công việc này, mất toi vài chục triệu USD nữa. Thế là họ bán cho PVN với giá... 1 USD. Mua lại mỏ, các kỹ sư của Tổng Công ty Thăm dò Khai thác Dầu khí (PVEP) nghiên cứu, tính toán và quyết định đầu tư thêm tý tiền, khoan mở rộng mỏ. Được "Cô thương", trúng ngay mấy giếng... Thế là 5 năm nay, mỗi ngày cái mỏ trị giá 1 USD này cho ... trên dưới 10 ngàn thùng dầu.

Nghề dầu khí là thế, rủi ro quá cao, cho nên các công ty Dầu khí thường liên doanh với nhau, và công ty nào cũng phải lập quỹ thăm dò- Nghĩa là Khai thác lãi được 10 đồng thì phải bỏ ra chí ít là 3 đồng vào Quỹ thăm dò, và dùng tiền ấy đi thăm dò tiếp. Vì thế, nếu không có quỹ thăm dò riêng mà lại phải đi vay ngân hàng để thăm dò thì nguy hiểm vô cùng, và trên thế giới, trừ VIỆT NAM làm kiểu này, còn không ai dám như vậy cả. Mà sở dĩ VIỆT NAM phải làm như vậy là vì Tập đoàn Nhà nước. Làm lãi được đồng nào, thì nộp vào ngân sách đã. Còn khi nào cần, lập dự án... và chờ duyệt.

Phúc tổ cho ngành Dầu khí là suốt từ 2005 đến 2014, giá dầu cao ngất ngưởng, nên mới nộp ngân sách quốc gia từ 25-30% GDP. Nhưng bây giờ thì gay rồi đây. Hai năm nay, việc tìm kiếm thăm dò chậm lại vì thiếu tiền... Các mỏ đang khai thác hiện nay là nhờ thành quả thăm dò từ 5-7 năm trước... Chỉ vài ba năm nữa, khi các mỏ hiện nay hết dầu, thì chưa biết khối đơn vị sẽ kéo nhau đi đâu, về đâu? Không gieo trồng thì lấy đâu ra lúa, mà bỏ vào xay, giã... Đơn giản là thế!

Nguyễn Như Phong/ facebook ngày 03 & 06-5-2017