Nhà thơ tự học từ chữ Hán đến tiếng Anh, tiếng Pháp và dịch một số thơ đăng báo. Chàng thanh niên ấy bước vào làng văn rất chịu khó ngao du, học hỏi ở các bậc đàn anh. Ông thành công ở nhiều thể loại từ sáng tác kịch bản văn học đến làm thơ, dịch thơ, viết tiểu thuyết lịch sử, biên khảo nghiên cứu và gần đây là viết chân dung nghiên cứu phê bình văn học…Ông còn là người thầy của nhiều thế hệ nhà văn Việt Nam thành danh. Với tôi, ông là người anh cả, người Thầy đáng kính.
- Ngoài công việc sáng tác thơ, văn, viết chân dung văn học, kịch bản sân khấu... Ông còn viết biên khảo. Vậy thể loại nào ông “ưng ý” nhất?
Nhà thơ Hoài Anh: Thể loại tôi thích hơn cả là thơ… đề tài tôi thích nhất là Hà Nội. Văn, thơ tôi viết từ năm mười sáu tuổi. Tập “Chân dung văn học”, 2001, tôi viết về 114 nhà văn từ khi có văn học quốc ngữ đến nay (trong đó tập hợp những chân dung đã viết năm 1996 - NT). Khi viết "Chân dung văn học" chủ yếu viết về các nhà văn xuất hiện từ khi bắt đầu có văn học quốc ngữ cho đến năm 1945, tôi phải đọc sách của các tác giả Phương Tây từ Aristote, Hegel, Heidegger… cho đến Jacouec Derrida, Paul de Man, Harold Bloom, Derffery Hartman, Hans – George Gadamer, I.A. Richard, Mans Robert Jauss Abrams… Nhưng khi bắt tay vào viết tập 2 về các nhà văn xuất hiện từ 1945 cho đến 2000, tôi phải đọc lại Mác để làm hệ thống quy chiếu mọi triết học và quan niệm văn học nghệ thuật khác.
Mác nói: “Sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật đều là loài người thông qua tác phẩm nghệ thuật để làm năng động hiện thực và phục thiện chính mình, từ đó mà sáng tạo tự thân trực quan trong thế giới”. Ở đây là sự khẳng định và xác nhận tự ngã về tinh thần của con người.
- Năm 2006, ông trình làng 16 cuốn tiểu thuyết lịch sử. Vậy thời gian ông viết bộ tiểu thuyết này khi nào, thưa nhà thơ?
Nhà thơ Hoài Anh: Tôi bắt đầu viết từ năm 1965 trên Tạp chí Người Hà Nội Xuân 1970 đã đăng truyện ngắn đầu tiên “Bài thơ Xuân Đông Đô”, sau đó báo Độc Lập đăng các truyện ngắn Vua Đô, Tiếng trống võ Tây Sơn. Cuốn truyện đầu tiên “Ngựa ông đã về” được Nxb Kim Đồng in năm 1978- từ đó rải rác các năm tôi đều có in truyện và tiểu thuyết lịch sử - nhiều cuốn tái bản từ 2 đến 4 lần.
- Xin nhà thơ cho biết vài nét về bộ trường thiên tuyển tập này?
Bộ tiểu thuyết lịch sử này viết theo trình tự thời gian, vốn có 20 cuốn, ứng với 20 thế kỷ từ Hai Bà Trưng ở thế kỷ 1 đến cuối thế kỷ 20, đã viết xong.
Cuốn thứ 17 lấy bối cảnh ngày thống nhất đất nước, một gia đình chồng là chiến sĩ Nam bộ hồi chín năm tập kết ra Bắc, trở về gặp lại vợ chiến đấu ở miền Nam, qua đó, khái quát những nét lớn về hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ.
Cuốn thứ 18 lấy bối cảnh những ngày đầu giải phóng miền Nam, giới trẻ thành phố góp sức đấu tranh đẩy lùi văn hóa thực dân mới của đế quốc Mỹ, gia nhập thanh niên xung phong, xây dựng khu kinh tế mới, đồng thời xây dựng nền văn hóa văn nghệ xã hội chủ nghĩa. Hai cuốn này đã in nhưng tôi chưa sửa kịp.
Cuốn thứ 19 viết về những ngày tình hình xã hội có nhiều khó khăn, một số người vượt biên và sau đó di cư ra nước ngoài, nhưng đại đa số người ở lại xây dựng đất nước, trong khi đó Đảng đề ra chủ trương Đổi mới.
Cuốn thứ 20 viết từ những ngày Đổi mới đến nay, mà một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu là chống tham nhũng. Hai cuốn này mới ở dạng bản thảo.
20 cuốn đã viết xong, nhan đề chung là “Đường về Nghĩa Lĩnh”, nhan đề này có hai ý: một là dõi ngược về nguồn gốc dân tộc (núi Nghĩa Lĩnh ở đền Hùng), hai là đi theo con đường đạo lý dân tộc mà đỉnh cao là chữ Nghĩa. Trước khi chuyển nhà, tôi đem sách vở bán giấy cân, chỉ có những giấy khổ nhỏ người ta không mua, tôi mang về chất đống ở gầm giường, định đốt đi. Bất đồ nhà văn Triệu Xuân đến chơi, phát hiện ra đống bản thảo hay bản in đầu 20 cuốn này, đem về tuyển chọn và xuất bản 16 cuốn (Tình huống này nhà văn Triệu Xuân đã nhắc đến trong bài tựa, tôi không nhắc lại rườm).
Nhà văn Triệu Xuân, viết trong Lời tựa của Tuyển tập tiểu thuyết lịch sử của hoài Anh: “Lần đầu tiên, Nhà xuất bản Văn học tuyển chọn để xuất bản một lúc mười sáu cuốn tiểu thuyết và truyện về đề tài lịch sử của một tác giả. Đó là mười sáu tác phẩm của nhà văn Hoài Anh. Tuyển tập Truyện lịch sử của Hoài Anh”… Hoài Anh vẫn còn đang viết không ngưng nghỉ. Ngọn lửa sáng tạo trong ông hầu như còn mãnh liệt lắm, bởi vì ông sống lặng lẽ, chỉ ham sáng tạo, không màng danh lợi. Ông chân thật với bạn bè, ưu ái người viết trẻ, và rất chịu đọc văn của những người khác. Văn chương ông trong sáng, giàu hình ảnh, giàu vốn sống; ngôn ngữ trong tác phẩm của ông chứng tỏ ông rất chịu đi, chịu học ngôn ngữ từng địa phương. Có nhiều người hỏi tôi: Cái ông Hoài Anh lủ khủ lù khù thế mà sao viết khỏe, viết dữ dội vậy? Tôi đáp: Ông viết được như thế là nhờ tình yêu! Ông yêu đời, yêu nghề như yêu chính cuộc đời mình. Ông có trí nhớ tuyệt vời, do bẩm sinh, tất nhiên, nhưng tôi cho rằng chủ yếu cũng là nhờ tình yêu nghề. Ông chưa bao giờ ăn xổi ở thì trong nghề viết! Những ai đã thấy ông ghi chép, làm việc, dịch thuật, sáng tác, đọc ở thư viện, đọc ở nhà và những ai đã từng nghe ông nói trước khi ngồi vào bàn đánh máy chữ, thì mới hiểu được Hoài Anh. Ông xứng đáng được tặng Huân chương lao động hạng nhất, và những giải thưởng cao quý khác!
Thế mà cả đời, ít nhất là cho đến nay, sáu mươi chín tuổi rồi, ngoài cái Huân chương chống Mỹ, ông vẫn chưa hề được tặng Huân chương dành cho người lao động chân chính! Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt này cũng không có tên ông! Tại quán nhậu cực bình dân 81 Trần Quốc Thảo (Quận 3, Tp Hồ Chí Minh), nhân lúc mọi người bàn chuyện năm tới, ông Hoài Anh bảy mươi tuổi, tôi đã tổng kết về ông với bảy cái không: Không thích nói về mình, không xe cộ (suốt đời cuốc bộ), không bao giờ ăn mặc bảnh bao, không nhà đất, không danh hiệu, chức vị, không xu nịnh, cơ hội, không chung chiếu với những kẻ phi nhân cách! Tôi từng nghe Thu Bồn thốt lên: “Ông Hoài Anh ơi! Ông tài, nhưng kín đáo quá xá! Về tôi, thơ phú thế nào, tiểu thuyết ra sao, bạn bè, bồ bịch nhiều ít, cái gì ông cũng biết. Vậy mà, về đời tư của ông, tôi mù tịt, cạy răng ông cũng không nói”! Hoài Anh không thích nói về mình, nhưng ông đã nói về, viết về ít nhất hơn một ngàn nhà văn, và viết khá kỹ khoảng hai trăm nhà văn! Làm được điều đó, ông đã đọc rất nhiều tác phẩm của đồng nghiệp. Không phải nhà văn nào cũng đọc nhiều như thế!
Nhà văn bảy không nặng tai đã hai năm nay. Độ rày ông bị điếc hẳn, không nghe được điện thoại nữa. Người cao tuổi, điếc cũng có cái hay! Nghe nhiều chuyện không đẹp, không vui, những chuyện nhố nhăng… chả để làm gì, chỉ thêm buồn. Bảy không nhưng ông lại có rất nhiều thứ: Sự trân trọng, quý mến của bạn bè, những tác phẩm văn học nhiều người nhắc đến… Đó phải chăng mới thực là gia tài vô giá của một nhà văn?”.
- Thưa nhà thơ, sau khi ra mắt “Xác và hồn tiểu thuyết”. Ông có dự định gì về công việc sắp tới?
- Tôi đọc toàn tập N.Bakhtin để nghiên cứu các nhà tiểu thuyết của ông, hầu vận dụng vào việc nghiên cứu các nhà tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000. Câu hỏi này dính dáng đến đời tư, tôi xin được phép miễn trả lời.
Tôi sẽ không viết thêm gì nữa, sau khi nhóm Văn chương Hồn Việt tổ chức sinh nhật 70 tại làng Bưởi, Biên Hòa (ngày 3-8 vừa qua). Tôi cho đây là sinh nhật lần thứ hai trong đời của mình. Và những gì tôi viết trước đó xem như đã đủ phận sự của một nhà văn. Bây giờ "cuốn dây từ đấy về sau cũng chừa". Còn hiện nay, phận sự của tôi là trông hai đứa cháu nội, để sống những ngày vui của tuổi già, cho thanh thản tâm hồn sau những ngày chạy vạy vất vả.
Tuy vậy, ông vẫn đam mê viết và viết. Hà Nội chuẩn bị kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội. Ông đang hình thành kịch bản viết về Lý Công Uẩn. Ông nói với tôi: “Tý chưa đi lần nào, nên tranh thủ đi cùng anh một chuyến về Hà Nội, vì mùa này là mùa đẹp nhất của Thủ đô. Anh ra đó, để hỏi thêm bạn bè góp ý cho kịch bản này. Cố nghen em”.
Nhà thơ Hoài Anh tên khai sinh: Trần Trung Phương, Sinh ngày: 8-7-1938 t ại Hà Nam. Tham gia kháng chiến chống Pháp từ khi còn rất nhỏ. Sau tháng Mười năm 1954: là cán bộ Phòng Văn nghệ và Nhà sáng tác Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội, cán bộ biên tập Hội Văn nghệ Hà Nội. Sau 1975: cán bộ biên tập Xưởng phim Tổng hợp Tp. Hồ Chí Minh, biên tập viên tuần báo Văn nghệ Tp. Hồ Chí Minh. Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Hội viên Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam. Ông có nhiều tác phẩm được tặng Giải thưởng của Hội Nhà Văn và Hội Nghệ sĩ Sân khấu. Hiện nghỉ hưu tại thành phố Hồ Chí Minh.
Nguyễn Tý
Tác giả gửi www.trieuxuan.info. Trước đó đã in trên Văn nghệ Trẻ. |
