Gần 50 ngôi nhà kiến trúc theo lối Pháp, gần và hơn trăm năm tuổi, nằm chủ yếu trên những con đường Nguyễn Huệ, Nguyễn An Ninh, Lê Duẩn, cư xá Đất Đỏ là những nét chấm phá riêng, duyên dáng ở thị trấn Côn Sơn (Côn Đảo)...
Đến hòn Lớn Côn Sơn sau nỗi xúc động u buồn của tôi khi thăm các trại tù Phú Sơn, Phú Thọ, Phú Hải, Phú Tường, ... - nơi từng giam giữ hàng ngàn chiến sĩ cách mạng trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ - sẽ từ từ lắng lại khi lang thang trên những con đường rợp bóng bàng xù xì cổ thụ, ngang những ngôi nhà dáng dấp kiến trúc Pháp xưa với mái ngói dốc, nền cao, lát gạch tàu.
Hầu hết cổng mỗi ngôi nhà đều có miếng tường vuông đắp nổi con số ghi năm sinh của ngôi nhà, như: 1920, 1929, 1936,... Có ngôi vẫn còn giữ được mái ngói rêu phong. Có ngôi tường cũ, nhưng mái ngói mới hồng lên trong nắng, có ngôi vẫn hoang tàn đổ nát...
Phần lớn các ngôi nhà đều có hàng hiên phía trước, bậc thềm lên chính diện nhà với hai hàng tay vịn cong cong như cầu. Hàng rào nhà xưa có thể là nguyên mảng tường lở lói gạch quấn dây leo tigôn hồng, hay bị những chùm rễ bồ đề lấp kín, hay bất chợt rực vàng với chùm hoa cây hoàng hậu buông rơi...
Một trong những ngôi nhà xưa nổi tiếng của Côn Sơn là ngôi nhà nhạc sĩ lớn người Pháp Camille Saint Saens (1835-1921) từng lưu trú trong vòng một tháng (20.3-19.4.1895). Ngôi nhà nằm biệt lập phía bên ngoài Nhà Chúa đảo (nay là Bảo tàng Côn Đảo), mặt tiền trông ra biển. Camille Saint Saens được đánh giá là một thần đồng âm nhạc, có địa vị chói sáng trong nền âm nhạc Pháp.
Tháng 3.1895, theo lời mời của Chúa đảo Louis Jacquet, ông tới Côn Đảo. Chính trong biệt thự ấy, ông hoàn tất ba chương cuối của vở nhạc kịch bất hủ "Brunehilda". Chứng kiến những điều tồi tệ xảy ra với tù nhân, tháng 4.1895, trong lá thư gửi Louis Jacquet trước khi về Pháp, Camille Sanit Saens viết: "Ở đâu cái đẹp được tôn trọng thì ở đó tội ác bị đẩy lùi".
Đường Lê Duẩn có ngôi nhà cổ dài vài chục mét - ngày xưa là nơi phân phối hàng hoá, thực phẩm cho lính Pháp. Sau ngày giải phóng 30.4.1975, ngôi nhà được chia nhỏ thành 7 căn cho những người dân. Nội thất trong từng nhà có thể thay đổi, nhưng về cơ bản nhà vẫn giữ vẹn nguyên. Đường chính trông ra biển - nay là đường Tôn Đức Thắng, từng có 6 căn biệt thự xưa bị bỏ hoang từ năm 1975 đến năm 1995.
Năm 1995, bà Xuân Phượng - Phó Chủ tịch Hội Điện ảnh TPHCM, đạo diễn phim tài liệu, chủ phòng tranh Lotus ở TPHCM, tác giả cuốn sách viết bằng tiếng Pháp "AO DAI - cuộc chiến của tôi, đất nước tôi, Việt Nam của tôi" (xuất bản tại Pháp năm 2001 với 50.000 bản, được dịch sang tiếng Anh và Ba Lan) đã được lãnh đạo tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu chấp thuận cho đầu tư sửa sang 6 ngôi biệt thự thành nhà nghỉ cho khách du lịch: Biệt thự Xuân Phượng (xây năm 1929, mỗi viên ngói còn nguyên chữ Lyon 1929, phục chế 1996), biệt thự Cây bàng lớn (xây 1942, phục chế 2007), biệt thự Cây bàng nhỏ (xây năm 1936, phục chế 2007)...
Bà Phượng quyết định giữ nguyên từng cây cột nhà, từng viên ngói cổ... Và câu chuyện liên quan tới chủ nhân xưa của ngôi nhà dựng năm 1929 cũng thật thú vị: Năm 2004, nhân dịp lễ 30.4 và kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, ông Guy Stravdives-chủ bút báo L'Express đến Côn Đảo.
Sau khi bài viết của ông "Côn Đảo - những hòn đảo của sự chuộc tội", đăng báo kèm ảnh ngôi nhà xây năm 1929, độc giả người Pháp - Anne Marie Arnoux viết thư cho bà Phượng và gửi tặng những bức ảnh chụp Côn Đảo những năm 30 thế kỷ trước. Bà Anne sinh ra trong ngôi nhà đó, bố là bác sĩ quân đội. Năm 1932, gia đình bà Anne trở về Pháp. Cho đến giờ, họ vẫn giữ vẹn nguyên ký ức Côn Đảo...
Lâm Tuyền
Nguồn: laodong.com.vn |
