Kỳ 1: Phận gấu sau cánh cổng bí ẩn

8g sáng 28-8, một xe du lịch 46 chỗ màu ớt chín, biển số 30S-3... theo quốc lộ 18 hướng từ Bãi Cháy về thị xã Uông Bí, rẽ vào con đường nhựa dẫn vào “Hạ Long nông trang” - một trại nuôi gấu có tiếng tại khu Đồn Điền (P.Hà Khẩu, TP Hạ Long). Nhân viên bảo vệ lập tức đẩy cánh cổng sắt nặng nề đón tiếp và nhanh chóng khép lại khi xe đã vào.

 Nhận diện khách tham quan

Theo sau xe chở khách du lịch, chúng tôi lững thững vác balô tiến vào. Đưa tay chỉ tấm bảng “nhà nghỉ” cạnh cổng hỏi thuê phòng, chúng tôi nhận ngay cái khoát tay vô cảm và ánh mắt chẳng lấy gì thân thiện của anh bảo vệ: “Đang sửa chữa, không có phòng”.

Thật ra với những cảnh báo của tình nguyện viên các tổ chức bảo vệ động vật hoang dã, chúng tôi không bất ngờ trước việc này. Trước đó, tháng 5-2009, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân đã có chuyến viếng thăm bất ngờ tới trại gấu này nhờ chiếc xe du lịch mới cáu.

Anh bảo vệ tưởng như những vị khách du lịch mình thường đón đã mở toang cửa. Khi biết bị hớ thì không còn kịp nữa, ông Xuân và đoàn tùy tùng đã xuống xe, xưng danh tánh rồi đi vào thẳng bên trong trước khi một xe du lịch 35 chỗ khác biển số 29LD-3... của Công ty liên doanh quốc tế ABC chở đầy khách Hàn Quốc trờ tới.

Thì ra theo lịch, khoảng thời gian ấy có một xe 35 chỗ chở khách Hàn Quốc đến nhưng do xe chở ông Xuân cũng cùng kích cỡ và đến trước vài phút nên bảo vệ tưởng nhầm.

Không may mắn được như thế, chúng tôi đành chọn một địa điểm gần đó để quan sát, ghi nhật ký khách thăm Hạ Long nông trang. Qua ống kính, hơn một giờ sau chiếc xe du lịch màu ớt chín vẫn nằm im trong sân. Cổng sắt được mở lại khoảng 9g30 cho một chiếc xe du lịch bốn chỗ màu trắng hiệu Daewoo biển số 30F-6... lướt tọt vào.

Chiếc xe này không lạ với chúng tôi vì có lần đã thấy nó đưa đón một người đàn ông Hàn Quốc chuyên làm đầu mối đưa khách du lịch thăm các trại gấu ở Hạ Long.

9g45, một xe du lịch 46 chỗ khác màu hoa cà biển số 29LD-2... của Công ty liên doanh quốc tế ABC chở một số khách Hàn Quốc cũng lăn bánh tiến vào.

Cũng trong ngày 28-8, tại một trại gấu khác nằm cặp quốc lộ 18, bên chân cầu Đại Yên thuộc ấp Cầu Trắng, xã Đại Yên (TP Hạ Long), chúng tôi ghi nhận hai đoàn khách du lịch Hàn Quốc ghé qua, thời gian mỗi đoàn lưu lại nơi đây gần hai giờ.

Trại gấu này thuộc Công ty TNHH du lịch Đất Việt và trước đây trương biển hiệu có hình năm con gấu mà người dân địa phương thường gọi là trại “năm con gấu” để phân biệt với trại “một con gấu” gần đó tên Hạ Long bears do có hình một con gấu trên biển hiệu. Sau đợt tham quan bất ngờ của ông Nguyễn Đình Xuân, các biển hiệu này được hạ xuống nhưng cần gì biển hiệu khi khách du lịch vẫn thăm viếng đều đặn mỗi ngày, có hôm mỗi trại đón 4-5 xe.

Sau chuyến thăm của ông Xuân, quy trình đón khách của các trại gấu ở Hạ Long được siết chặt hơn. Những cuộc thăm viếng phải do đích thân chủ trại đón tiếp hoặc được dẫn dắt bởi một số người môi giới Hàn Quốc. Nhân viên bảo vệ nét mặt lạnh tanh quan sát từ xa và chỉ khi thấy đúng chiếc xe như đã được thông báo trước mới mở cửa.

 Xem hút mật gấu trực tiếp

“Thay hình đổi dạng” và qua những biện pháp nghiệp vụ khá căng thẳng, cuối cùng chúng tôi đã vào được một số trại gấu. Ở một trại gấu, khi chúng tôi đã vào bên trong, hướng dẫn viên du lịch người Việt của đoàn tạm nghỉ, chuyển vai trò hướng dẫn khách tham quan, thuyết minh cho người môi giới. Ngay các nhân viên, quản lý của trại cũng chỉ đi bên cạnh và quan sát khách.

Mọi giao tiếp giữa người môi giới và khách từ đầu đến cuối đều sử dụng tiếng Hàn hoặc tiếng Hoa. Những tấm biển giới thiệu đặc tính sinh học (tuổi thọ, trọng lượng, chiều cao...) của gấu dựng trong trại toàn bằng tiếng Hàn.

Gấu ngựa (tên khoa học Ursus thibetanus), còn được biết dưới tên gấu đen châu Á, là loài động vật rừng hoang dã có tên trong sách đỏ của Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên thế giới và sách đỏ Việt Nam.

Chúng tôi được người môi giới hướng dẫn đi tham quan một lượt quanh trại gấu. Gọi là tham quan nhưng thực chất chỉ được ngắm các chú gấu ngựa to lớn bị nhốt trong những chiếc cũi sắt chật chội đặt san sát từng dãy.

Tại Hạ Long nông trang, Hạ Long bears, Đất Việt, Plus... với quy mô 50-70 con/trại, thời gian cho khách ngắm gấu chỉ mất 15-20 phút vì người môi giới hướng dẫn rất nhanh và chúng tôi cũng nhận ra hầu hết du khách hình như cũng không mấy kiên nhẫn chứng kiến những chú gấu thở hồng hộc hoặc gầm gừ man dại sau song sắt.

Khi hướng dẫn xem gấu, người môi giới tranh thủ giới thiệu về tác dụng chữa bệnh, bồi bổ sức khỏe của mật gấu, cuối cùng đưa khách và chúng tôi đến công đoạn không thể bỏ qua: xem hút mật trực tiếp từ những chú gấu.

Sau khi bị một số du khách tỏ thái độ phản ứng vì chứng kiến cảnh các chú gấu giãy giụa, bất tỉnh do bị tiêm thuốc mê, một số trại gấu đã hạn chế gây mê trước mặt khách nếu đoàn không yêu cầu chứng kiến. Thay vào đó khi có khách đến, nhân viên của trại sẽ chuẩn bị sẵn một chú gấu. Khi chúng tôi đi tham quan các dãy cũi nhốt, chú gấu bắt đầu bị xử lý thuốc mê.

Thời điểm hút mật cũng là thời điểm cổng trại được khóa chặt nhất, nội bất xuất, ngoại bất nhập. Tại các trại gấu Đất Việt, Plus và Hạ Long bears, công đoạn hút mật gấu được thực hiện kín đáo trong một gian nhà gỗ. Trong gian nhà bố trí sẵn máy siêu âm (loại dùng cho người), máy hút chạy điện, dụng cụ sang chiết mật (ống tiêm, lọ thủy tinh, máy đóng gói giấy bạc...) và máy thanh toán thẻ Visa.

Chúng tôi được bố trí ngồi một phía gian nhà. Máy móc đặt trên những chiếc bàn ở phía đối diện và ở ngay cửa ra vào là nơi “thi hành án”: trình diễn màn hút mật. Trước mắt chúng tôi, một chú gấu tội nghiệp đã bị gây mê, đưa vào bằng xe đẩy trong tư thế ngửa bụng với tứ chi đã trói chặt, căng ra bốn góc dạng “tứ mã phanh thây”.

Một người đàn ông khoác bên ngoài chiếc áo blouse chậm rãi thực hiện từng động tác bôi gel, rê đầu dò máy siêu âm khắp bụng chú gấu và quan sát màn hình để xác định vị trí túi mật. Kim tiêm được xiên từ ngoài vào thẳng túi mật và nối với chiếc máy hút qua ống cao su.

Xem hút mật, tai chúng tôi còn nghe người môi giới ra rả thuyết minh bằng tiếng Hàn từng động tác của người đàn ông hút mật. Trong chốc lát, khi lượng mật lấy ra khoảng 120-150cc, việc hút mật kết thúc, chú gấu vẫn còn nằm bất động được đẩy về cũi giam như cũ.

Ngay sau đó các nhân viên của trại, hầu hết là nữ, với giám sát của quản lý trại, chiết mật ra những lọ thủy tinh dung tích 1cc, 5cc, 10cc hoặc đóng gói giấy bạc với dung tích tương ứng.

Mật đã chiết xong. Tất cả ai không có nhiệm vụ bị xua ra ngoài. Trong gian nhà gỗ lúc ấy chỉ còn khách, một nhân viên “tay hòm chìa khóa” của trại và người môi giới. Dù không thấy nhưng ai cũng hiểu những người còn lại đang hoàn tất công đoạn cuối cùng buổi “tham quan du lịch trại gấu”: mua bán mật gấu.

NGUYỄN TRIỀU

* Theo nghị định số 32/2006/NĐ-CP, gấu ngựa (cũng như gấu chó Ursus malayanus) là động vật hoang dã, quý hiếm thuộc nhóm 1B (nhóm 1A gồm các loài thực vật hoang dã, quý hiếm) nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại.

Điều 6 nghị định này quy định: động vật rừng nhóm I chỉ được khai thác vì mục đích nghiên cứu khoa học (kể cả để tạo nguồn giống ban đầu phục vụ cho nuôi sinh sản, trồng cấy nhân tạo), quan hệ hợp tác quốc tế. Việc khai thác thực vật rừng, động vật rừng nhóm I không được làm ảnh hưởng tiêu cực đến việc bảo tồn các loài đó trong tự nhiên và phải có phương án được bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn phê duyệt.

* Theo công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật nguy cấp (công ước Cites), tất cả mẫu vật liên quan đến động, thực vật hoang dã khi xuất khẩu phải có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền của quốc gia đó. Riêng tại Việt Nam, theo quy định hiện hành, mẫu vật và sản phẩm của các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm nhóm I thuộc danh mục hàng cấm kinh doanh thương mại.

Kỳ 2: "Ăn dày" trên thân xác gấu

Trong các cuộc giao dịch mua bán mật gấu tại các trại gấu ở Hạ Long, chúng tôi ghi nhận những gương mặt không thể thiếu: nhân viên môi giới người Hàn Quốc. Thoạt nghe họ nói chuyện, chúng tôi ngỡ đó là người VN bởi họ nói tiếng Việt khá sõi. Là nhân viên môi giới nhưng mọi thứ đều phải thông qua họ vì có một quy luật gần như bất di bất dịch trong việc mua bán mật ở các trại gấu tại TP Hạ Long: khách hàng không thanh toán trực tiếp cho chủ trại gấu theo kiểu “tiền trao cháo múc”. Đây là những người có vai trò “đầu nậu” tổ chức, điều hành đường dây buôn bán mật và thâu tóm khoản lợi nhuận rất lớn từ những chú gấu.

Lãi gấp mười chủ trại gấu

Tháng 1-2009, Trung tâm Giáo dục thiên nhiên (ENV- thuộc Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật VN) đã tiến hành phỏng vấn một số khách du lịch Hàn Quốc tham quan vịnh Hạ Long. Các vị khách này thừa nhận đã mua mật từ các trại gấu trung bình 20-300 USD/khách.

Tuy nhiên, thông tin mà chúng tôi ghi nhận được có không ít du khách đã chi 500-1.300 USD/người để mua mật gấu. Hầu hết du khách mua mật tại các trại gấu chọn loại đóng gói bằng giấy bạc vì dễ để lẫn trong hành lý. Có trại cẩn thận ngụy trang những gói mật bằng cách dán nhãn... trà gừng!

Quan sát và tìm hiểu công việc của những nhân viên môi giới này, chúng tôi càng rõ hơn vai trò của họ. Trong đó, công việc quan trọng nhất là đảm nhiệm việc tiếp thị, săn tìm nguồn khách hàng từ khách du lịch các nước châu Á, chủ yếu là Hàn Quốc, thông qua các công ty du lịch lữ hành có trụ sở hoặc văn phòng giao dịch tại Hà Nội, Quảng Ninh.

Cầm các danh thiếp giao dịch với khách, hầu như không danh thiếp nào ghi địa chỉ liên lạc cụ thể. Trên đó chỉ có tên, số điện thoại di động, số điện thoại bàn, số fax trại gấu (vài tấm có thêm địa chỉ email). Cũng có người sử dụng hai danh thiếp với cùng số điện thoại, số fax và địa chỉ email nhưng với hai tên khác nhau (!).

Gần hai tuần quan sát, lọt vào các trại gấu chúng tôi nhận thấy khách du lịch hầu hết ghé các trại gấu sau khi đã tham quan vịnh Hạ Long. Cụ thể hơn, khách được các công ty vận chuyển du lịch đưa từ Hà Nội xuống Hạ Long, trên đường về sẽ được bố trí ghé thăm một trong các trại nuôi gấu ở phường Hà Khẩu và xã Đại Yên, cách Bãi Cháy 5-10km.

Ở các trại gấu nơi đây chúng tôi thấy nhân viên môi giới thường không tháp tùng đoàn tham quan. Họ có mặt sẵn ở Hạ Long để đón và thường đi ôtô con biển số ngoại tỉnh. Người lưu trú tại Hạ Long bắt xe ôm tới. Họ đến các trại gấu 10-15 phút trước khi đoàn khách ghé qua. Toàn bộ việc tiếp khách, thuyết minh, chào mời mua mật gấu tại các trại do những người môi giới kiêm “đầu nậu” này đảm trách và đạo diễn. Quản lý và nhân viên trại gấu lặng lẽ đi bên cạnh, làm theo những gì người môi giới yêu cầu. Chỉ duy nhất một công việc mà đầu nậu không được đụng vào: công đoạn tiêm thuốc mê, hút mật, sang chiết, đóng gói.

Một thỏa thuận ngầm: chủ các trại gấu chỉ việc hút mật gấu, sang chiết và giao cho khách rồi căn cứ trên số lượng bán cho mỗi đoàn để thu tiền từ những “đầu nậu” với giá bao tiêu 20.000-30.000 đồng/cc (chưa đến 2 USD/cc). Còn chuyện khách phải trả bao nhiêu tiền cho “đầu nậu”, chủ gấu không (hoặc không được) can thiệp. Theo ghi nhận của chúng tôi, người môi giới cứ “nhìn mặt đoán túi tiền” của từng đoàn khách để định giá bán. Mức giá phổ biến hiện dao động khoảng 20-30 USD/cc. Khách mua số lượng ít thanh toán bằng tiền mặt, còn lại hầu hết thanh toán bằng thẻ Visa.

Với các trại gấu quy mô 50 con trở lên, tần suất hút mật của các chú gấu trung bình một tháng/lần (mỗi lần 120-150cc). Cao điểm, lượng khách đổ đến đông, có con gấu phải “thọ án” - hút mật hai lần/tháng. Khai thác đến cạn kiệt “tài nguyên gấu” có trong tay có lẽ vẫn không đủ lượng mật cung ứng, các trại còn thường xuyên nhập mật gấu từ các nơi khác đưa về trữ lạnh để bán cho khách.

Thỉnh thoảng có trường hợp gấu đã tiêm thuốc gây mê sẵn nhưng du khách không nhẫn tâm chứng kiến cảnh hút mật nên không mua hoặc chỉ mua hạn chế mật trữ lạnh. Lúc ấy, “đầu nậu” phải trả cho chủ gấu chi phí 200.000 đồng/lần.

Theo thực tế ghi nhận, nắm bắt của chúng tôi, mỗi trại gấu thu tiền bán mật hằng tháng trung bình không dưới 200 triệu đồng, cao điểm có tháng hơn nửa tỉ đồng. Tuy nhiên có lẽ thu nhập này không là gì so với số tiền bỏ túi của các tay đầu nậu.

Không vốn, chỉ tốn công săn tìm, tiếp thị, chào mời, những tay “đầu nậu” thường bỏ túi gấp nhiều lần, thậm chí mười lần con số đó. Các chủ nuôi gấu thừa biết giá bán mật 20.000-30.000 đồng/cc thấp hơn nhiều số tiền du khách phải trả, nhưng có lẽ với họ giá ấy đủ lãi đậm.

 “Chẳng ai nuôi gấu phục vụ tham quan cả”

Số liệu từ Chi cục Kiểm lâm Quảng Ninh cho biết: hiện trên địa bàn TP Hạ Long có 15 cơ sở nuôi gấu của 22 chủ nuôi với tổng số 320 con. Trong đó chỉ riêng bảy cơ sở nuôi gấu quy mô lớn tập trung đến 306 con, gồm 79/80 con gấu không gắn chip điện tử bị phát hiện trước đây (một con đã bị tịch thu đưa về Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Sóc Sơn, Hà Nội).

Theo ghi nhận của chúng tôi, tại các trại nuôi nhốt gấu có tổ chức cho khách nước ngoài tham quan này, ít nhất 2-3 con gấu bị hút mật mỗi ngày. Thậm chí có trại chỉ trong một ngày của tháng 8 vừa qua đã có đến bảy con gấu bị hút mật với lượng mật xuất bán cho du khách lên tới gần 700cc. Với những tài liệu chúng tôi có được, những tháng cao điểm sau Tết Nguyên đán khách du lịch Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc đổ về đông, mỗi ngày một trại gấu tiêu thụ không dưới 1.000cc mật tươi.

Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ khẳng định gấu là loài thuộc danh mục động vật rừng nguy cấp, quý hiếm nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại, thế nhưng suốt nhiều năm qua tại các trại gấu này thường xuyên, liên tục diễn ra hoạt động hút và kinh doanh mật gấu.

Cuối tháng 5-2009, khi tiếp đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân, ông Nguyễn Thanh Nhượng, chủ trại gấu Đất Việt, cho biết: chi phí thức ăn và chăm sóc hằng tháng cho mỗi con gấu khoảng 800.000 đồng, chưa kể vốn mua mỗi con 30-40 triệu đồng. “Nếu nuôi gấu để bảo tồn và không có lãi, lấy gì bù đắp chi phí?” - ông Xuân hỏi. Ông Nhượng gãi đầu và ấp úng: “Bác hỏi thế khó trả lời lắm!”. Khi được hỏi có dám khẳng định trại gấu không tổ chức hút mật bán cho du khách, ông Nhượng thừa nhận: “Giờ khẳng định không hút mật thì cũng khó. Anh hỏi tôi câu hỏi bình thường thôi chứ hỏi khó thế này tôi trả lời không được” (!).

Trước đó, vào tháng 6-2009, khi đóng vai khách du lịch xâm nhập các trại gấu ghi nhận hoạt động hút mật gấu phục vụ khách du lịch, phóng viên Tuổi Trẻ đã phản ảnh với ông Tăng Xuân Phương, phó chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Quảng Ninh - đơn vị trực tiếp cấp phép, quản lý việc nuôi nhốt gấu trên địa bàn. Ông Phương cho biết: nếu chỉ nuôi gấu để phục vụ khách tham quan thì chẳng ai nuôi làm gì, nhưng ông cũng thừa nhận: từ trước đến nay lực lượng kiểm lâm tỉnh chưa “bắt tận tay, day tận mắt” một vụ hút chích mật gấu nào.

 Nguyễn Triều

Nguồn: tuoitre.com.vn