Đến dự Hội nghị có Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Nhà thơ Hữu Thỉnh; ông Đàm Dực, Tùy viên Văn hóa, đại diện Đại sứ quán Trung Quốc; Nhà văn Đỗ Kim Cuông, Vụ trưởng Vụ Văn nghệ - Ban Tuyên giáo Trung ương; Nhà văn Vũ Tú Nam, nguyên Tổng Thư ký Hội Nhà văn Việt Nam, cùng rất nhiều các nhà văn, nhà thơ, nhà lý luận phê bình văn học, và các dịch giả uyên bác, từng nhiều năm nghiên cứu và gắn bó với Văn học Trung Quốc. Đó là những cái tên nổi tiếng: Trần Đình Sử, Phan Văn Các, Ông Văn Tùng, Nguyễn Hải Hoành, Nguyễn Tiến Cử...

Mở đầu Hội nghị, Dịch giả Thúy Toàn đã điểm lại những kỷ niệm đáng nhớ về các nhà văn Trung Quốc, các chuyến thăm viếng lẫn nhau giữa các nhà văn hai nước từ trước đến nay, biểu hiện của tình hữu nghị anh em, tinh thần học hỏi lẫn nhau giữa hai Hội nhà văn, và công chúng độc giả hai nước.

Phát biểu tại Hội nghị, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - Nhà thơ Hữu Thỉnh cho rằng, nhờ sự cởi mở của thời đại mới, chúng ta được đọc rất nhiều tác phẩm đến từ khắp thế giới. Nhưng không có nền văn học nào ảnh hưởng nhiều và sâu rộng đến Văn học Việt Nam bằng Văn học Trung Quốc. Từ tư tưởng, đến ngôn ngữ, lý luận, phẩm bình, thi ca, tiểu thuyết chương hồi... Các nhà văn Việt Nam đã thực hiện một cuộc tiếp biến văn hóa trường kỳ, liên tục. Không nền văn học nào được dịch đầy đủ, cập nhật, và thành công như văn học Trung Quốc. Bức tranh Văn học Trung Quốc được chào đón nồng nhiệt tại Việt Nam, đem đến những giá trị to lớn, những kinh nghiệm quý báu về điều hành nền văn học trong nước. Giao lưu văn học mở rộng và đi vào chiều sâu. Nhiều kỷ niệm tốt đẹp về đất nước, con người, văn học Trung Quốc, có sức lay động và gắn bó với các nhà văn Việt Nam. Nhân đây, Nhà thơ Hữu Thỉnh cũng cảm ơn Hội Nhà văn Trung Quốc, cảm ơn Đại sứ quán Trung Quốc tại Việt Nam đã tạo nhiều điều kiện để văn giới hai nước có dịp tiếp xúc học hỏi lẫn nhau.

Ông Đàm Dực bước lên diễn đàn với vốn tiếng Việt khá lưu loát. Thay mặt Phòng Văn hóa Đại sứ quán Trung Quốc, ông gửi lời chào nồng nhiệt tới các nhà văn Việt Nam. Theo ông, việc các nhà văn hai nước giao lưu và dịch lẫn nhau đã có từ rất lâu rồi. Nguyễn Du viết Truyện Kiều từ tác phẩm văn xuôi của Thanh Tâm Tài Nhân là một ví dụ tiêu biểu và thành công nhất. Hàng năm hai nước có nhiều đoàn nhà văn qua lại. Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu, từ đó văn học có điều kiện phát triển. Ông tin rằng quan hệ giữa hai giới nhà văn hai nước sắp tới đây sẽ còn nhiều bước thăng tiến hơn nữa.

Nhà văn Hà Phạm Phú có bản tham luận Văn học Trung Quốc với vấn đề dịch Văn học Trung Quốc. Theo đó, ông rất thích cách nhìn thẳng vào sự thật của Văn học Trung Quốc. Từ những năm 1930-1980, Văn học Trung Quốc rơi vào bẫy hình thái ý thức, chỉ chú trọng những “tình yêu lớn”, “bi kịch lớn”, “ta thắng địch thua”... Từ 1980 đến nay, Trung Quốc đã dần dần từ bỏ đại thuyết, trở về tiểu thuyết. Có 3 mảng lớn và đều quan trọng: mảng chính thống, mảng giải trí (bestseller), và mảng văn học mạng. Tuy nhiên, Văn học Trung Quốc hiện chưa có đỉnh cao, chưa có giải thưởng Nobel nào. Cao Hành Kiện đoạt Nobel ở Pháp, nhưng chưa được trong nước cảm phục. Nhà văn Trương Thừa Trí từng nói: văn hay bất khả dịch, nhưng hiện đã có hơn 8000 nhà văn Trung Quốc được dịch ra tiếng nước ngoài... Văn học nhiều nước được dịch ở Trung Quốc, nhưng Văn học Việt Nam thì chỉ có Ông Cố vấn của Nhà văn Hữu Mai được một nhà xuất bản quân đội dịch. Ở Việt Nam, Văn học Trung Quốc được dịch rất nhiều, nhưng chất lượng dịch chưa thật tốt, chỉ một số dịch phẩm của dịch giả Trần Đình Hiến là có chất lượng. Theo Phan Nhật Chiêu, dịch thuật ở Việt Nam rất đáng buồn, đa phần là bestseller, các tác phẩm cũ dịch lại, tiếng Việt yếu. Những tác giả linglei  như Vệ Tuệ, Cửu Đan nhiều yếu tố sắc dục thì được dịch rất nhanh, nhưng các nhà văn lớn, có giá trị thì ít được quan tâm. Trước đây Nhà xuất bản Thế giới có chương trình dịch Văn học Việt Nam ra tiếng Trung, nhưng hiện nay rất ít. Đồng ý với Dịch giả Thúy Toàn: chuyển được hồn cốt sang tiếng Việt là một việc cực khó. Dịch là dịch văn hóa, người dịch phải có tư chất nhà văn. Octavio Paz từng nói, thế kỷ chúng ta là thế kỷ dịch. Nếu không được đầu tư thì sẽ rất khó, vì mục đích dịch không trùng với mục đích kinh doanh của các nhà xuất bản. Ngoài ra,cũng cần phải có một nền phê bình dịch hùng mạnh.

Nhà văn Ông Văn Tùng khúc triết đọc bản tham luận, nêu bật tình cảm của một dịch giả tiếng Trung với Văn học và các giá trị văn hóa Trung Quốc. Theo ông, chữ Hán, nho học và các vị tiên hiền có quan hệ sâu sắc với quê hương ông, nơi có hai nhân vật nổi tiếng nhất là Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc. Có rất nhiều câu nói sâu sắc như "độc hành kỳ thảo, độc thiện kỳ thân"... Ông cảm ơn chữ Hán, cảm ơn nền Văn học Trung Quốc, cảm ơn các giáo sư và nhân dân Trung Quốc đã cho ông cơ hội được học tập nên người như ngày nay. Có rất nhiều những kỷ niệm với các nhà văn, các tác phẩm và các giá trị văn hóa Trung Quốc, khiến nhà văn cảm động.

Nhà văn, Giáo sư Trần Đình Sử đọc bài tham luận ngắn về việc dần hình thành nền lý luận văn học hiện đại mang màu sắc Trung Quốc (xem bài số này).

Dịch giả Vũ Phong Tạo đọc tham luận Tính xã hội của Văn học Trung Quốc. Theo ông, có lần Liên Hợp Quốc định nghĩa khái niệm “mù chữ” như sau: cấp I: Không đọc được chữ dân tộc mình, cấp II: Không đọc được biển hiệu ngoài phố, cấp III: Không biết đọc mạng trên máy vi tính. Trung Quốc khuyến khích nhà văn rất mạnh, hiện có hơn 500 blog và trang web nhà văn, có giải tác phẩm của chủ tịch hội nhà văn các tỉnh. Còn ở ta cho rằng văn hóa đó chỉ có lứa tuổi trẻ nông cạn thích. Trung Quốc có 4 hệ thống giải thưởng cấp nhà nước, của Hội Nhà văn có 3 giải. Ngoài ra còn rất nhiều giải của tỉnh, khu tự trị... 4 lần giải "Chim sẻ vàng" được trao cho truyện mini. Trước khi công bố giải thưởng, bạn luôn công khai cho công chúng có ý kiến. Tên tác phẩm, tên tác giả, tên người biên tập, và tên nhà xuất bản, luôn được ghi rõ trên mỗi tác phẩm đoạt giải. Nhiều giải văn học bắt giám khảo phải ghi tên, ghi nhận xét trước khi cho điểm. Trung Quốc không thành kiến với các trào lưu và hình thái văn học, rất tôn trọng dư luận công chúng. Tính xã hội rất cao, cho nên văn học Trung Quốc phát triển rất mạnh. Tính đến nay, có rất nhiều nhà văn mạng được kết nạp. Kim Dung được mời làm Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc.

Nhà văn Đỗ Chu phát biểu miên man cảm xúc. Theo ông, Hội nghị này rất cần thiết, để tiến tới Hội nghị dịch và quảng bá Văn học Việt Nam ra thế giới. Ông cảm ơn các dịch giả bền bỉ chuyển tải các giá trị văn học và văn hóa Trung Hoa vào Việt Nam. Ông cho rằng, Trung Quốc lúc nào cũng là một cường quốc văn học. Nếu Lỗ Tấn được dịch sớm thì chắc chắn đã có Nobel. Các giá trị văn học Trung Quốc lúc nào cũng đóng góp vào cách cảm, cách nghĩ của các nhà văn và nhân sĩ Việt Nam. Người Pháp đến mang theo công nghệ in ấn, sách được quảng bá rộng hơn, nhưng những giá trị nhân văn thì vẫn phải là những tác giả lớn. Theo ông, sức đọc, sức hiểu của các dịch giả tiếng Trung hiện nay không tốt. Ông mong muốn hai dân tộc luôn giữ vững được mối quan hệ, tình hữu nghị, dù bối cảnh có nhiều vấn đề phức tạp.

Dịch giả Dương Thu Ái phát biểu: “Tôi dịch đã 52 năm, được 191 đầu sách, 62300 trang. Chúng tôi (cùng Trần Đình Hiến, Phan Văn Các) học tiếng Trung, cũng qua nhiều giai đoạn chìm nổi. Giờ vẫn dịch, nhưng khó kiếm được tác phẩm đương đại có bản quyền, đành tìm lại các giá trị cổ. Bốn lần tôi xin vào Hội Nhà văn nhưng vẫn không được. Giờ tôi chỉ có nhu cầu mỗi ngày đi bộ 10 cây số và về dịch tiếng Trung, để đền đáp công ơn nhân dân Trung Quốc”.

Giáo sư Phan Văn Các nói về mối cảm xúc sâu đậm đối với tiếng Hán và văn hóa Trung Hoa. Theo ông, không có nền văn học nào tác động và ảnh hưởng sâu sắc như Văn học Trung Quốc. Có lẽ chính người Trung Quốc cũng không biết sức ảnh hưởng này. Ví dụ Luận ngữ đã được sĩ phu Việt Nam tiếp biến đến mức, có người còn mạnh dạn... sắp xếp lại. Kinh dịch vào đời sống Việt Nam rất rõ và sâu rộng, từ kiến trúc, đến y học, phong thủy, xã hội... Người Việt có thể làm thơ Đường luật bằng tiếng Việt, làm câu đối Hán và Nôm một cách tự nhiên, chứ người Hàn và người Nhật thì không thể, bởi chỉ có ngôn ngữ Hán Việt là cùng loại hình đơn âm tiết.

Dịch giả Thúy Toàn báo cáo: hiện đã có đến 10 bản dịch Truyện Kiều từ tiếng Việt ngược sang tiếng Trung, trong đó có đến 3 bản dưới dạng lục bát tiếng Hán. Ông cảm ơn các nhà văn, dịch giả, các phóng viên báo chí đã đến tham dự và đưa tin.

Hội nghị kết thúc trong tinh thần đoàn kết, cởi mở, và học thuật sáng tạo. Hy vọng từ đây, những thành tựu và bài học của bạn sẽ có tác dụng tích cực cho sự lớn mạnh của nền Văn học Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và phát triển toàn diện sắp tới.

Đàm Ngọc Xuyến

Nguồn: hoinhavanvietnam.vn