Thế giới biết rất ít về văn học Việt Nam

Chỉ với khoảng 570 đầu sách được xuất bản ở nước ngoài, văn học VN xuất hiện như muối bỏ biển trên thị trường sách thế giới. Do đó, không ít đại biểu đến Hội nghị giới thiệu văn học VN với lời chia sẻ, họ hầu như chưa biết gì về văn học Việt.
Dưới đây là cuộc trò chuyện giữa VnExpress.net với một số nhà văn, dịch giả nước ngoài tham dự Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam tại lễ khai mạc diễn ra sáng 5/1 ở Hà Nội.

 - Ông, bà tìm kiếm điều gì khi tới Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam?

- Helmuth A. Niederle (nhà văn, biên tập viên văn học người Áo): Tôi chưa bao giờ đến Việt Nam trước đây, nên khi nhận được lời mời, điều đầu tiên tôi nghĩ tới là cơ hội khám phá một miền đất mới, một đất nước hấp dẫn ở châu Á. Tất nhiên, mục đích chính của tôi là tìm hiểu về văn học VN - nền văn học mà nói thực - ở đất nước chúng tôi, cũng như ở châu Âu - còn rất ít thông tin. Tôi cũng muốn gặp gỡ đồng nghiệp đến từ các nước trên thế giới để, nếu không bị ngăn cách bởi ngôn ngữ, chúng tôi có thể trao đổi với nhau nhiều vấn đề về nghề nghiệp.

- J. Fossenbell (nhà thơ, dịch giả người Mỹ): Tôi muốn tìm hiểu về các nhà thơ, nhà văn VN, ai đang được chú ý, tác phẩm nào của họ đang được quan tâm. Tôi hy vọng được gặp gỡ đồng nghiệp đến từ nhiều nơi trên thế giới. Tôi cũng mong sự kiện này sẽ tiếp thêm ngọn lửa yêu văn chương để tôi có nhiều nhiệt huyết hơn nữa trong việc dịch tác phẩm văn học VN ra nước ngoài.

- Hilary Watts (nhà thơ, chuyên gia ngôn ngữ người Hà Lan): Tôi muốn tìm hiểu về văn học VN và nhiều nước khác. Đây cũng là cơ hội để tôi gặp gỡ với các dịch giả, nhà xuất bản ở các nước trên thế giới.

- Điền Tiểu Hoa (Phó giáo sư Viện Văn học Thế giới Trung Quốc, chuyên gia về truyện ngắn VN đương đại): Tôi muốn tìm tài liệu, tiểu thuyết phản ánh đời sống đương đại của VN để chuyển ngữ khi có điều kiện.

- Ông, bà biết những gì về văn học Việt Nam?

- Helmuth A. Niederle: Tôi biết rất ít, hầu như không biết gì. Nếu tôi muốn biết, cũng rất khó để tìm kiếm một đầu sách nào đó của VN tại Áo.

- J. Fossenbell: Tôi biết không nhiều. Nhưng văn học VN cũng đã có một số tác phẩm được dịch ra tiếng Anh và xuất bản tại Mỹ. Quan trọng hơn là gần đây tôi có tham gia hiệu đính bản dịch tiếng Anh tập thơ Cánh đồng người của Trần Quang Quý. Tôi rất thích.

- Hilary Watts: Tôi từng hiệu đính bản dịch tập thơ Ký ức mắt đen của Nguyễn Trọng Tạo. Chúng tôi cũng đang tổ chức dịch sang tiếng Anh tập Thương lượng với thời gian của Hữu Thỉnh. Đó là tất cả những gì tôi biết về văn học VN.

- Điền Tiểu Hoa: Tôi có nghiên cứu về văn xuôi đương đại VN và đã dịch xong một tiểu thuyết của Hữu Mai sang tiếng Trung. Hiện chúng tôi cố gắng dịch một số tập truyện ngắn.

 - Lady Borton (nhà văn, dịch giả người Mỹ): Tôi rành tiếng Việt nên cũng biết một ít về văn học VN, đặc biệt là các tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hiện tại chúng tôi đang tổ chức dịch sang tiếng Anh cuốn Vừa đi đường vừa kể chuyện của Hồ Chủ tịch.

- Ông, bà đề xuất giải pháp gì để quảng bá tốt văn học VN ra nước ngoài?

- Helmuth A. Niederle: Thứ nhất là việc tổ chức những hội nghị như thế này, dành cho các dịch giả, những người Việt sống ở nước ngoài, những nhà xuất bản có khả năng phát hành ra nước ngoài… Thứ hai, các nhà làm sách cần tổ chức thực hiện những cuốn sách nhỏ, giới thiệu tóm lược về nền văn học VN, các tác phẩm chính, những giá trị đặc sắc và riêng biệt của chúng. Thứ ba, cần tích cực hơn trong việc đưa các tác giả VN ra nước ngoài giao lưu. Những nền văn học như Áo, Hà Lan đã được biết đến rộng rãi ở châu Âu nhờ phần lớn vào cách làm này. Bên cạnh đó, cũng rất nên mời các nhà văn nước ngoài đến VN. Những chuyến tham quan, trao đổi sáng tác như vậy sẽ tạo hiệu quả tốt cho việc giao lưu văn hóa, văn học. Cuối cùng, nhưng không phải là đã hết, tôi muốn nói đến việc chú trọng đầu tư vào mối quan hệ hợp tác giữa các tổ chức văn học trong và ngoài nước.

- J. Fossenbell: Tôi nghĩ VN cần tổ chức dịch nhiều tác phẩm hơn, hình thành mối quan hệ chặt chẽ giữa giới làm sách trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, ngoài những nỗ lực cá nhân, yếu tố rất quan trọng là nỗ lực của các nhà nước, của các tổ chức trong việc trao đổi văn hóa, văn học.

- Hilary Watts: Cần đẩy mạnh hơn việc tổ chức các cuộc giao lưu, tham quan nước ngoài cho các nhà văn VN. Giới làm sách cần thực hiện các guidebook - sách giới thiệu vắn tắt về văn học VN. Đồng thời cũng cần chú ý đến việc quảng bá, tiếp thị văn học qua các website, các trang văn học trên mạng. Bởi giới trẻ châu Âu ngày nay chủ yếu tìm hiểu thông tin qua Internet.

- Lady Borton: Tôi chỉ xin nói đến việc đưa văn học VN đến với độc giả Mỹ. Đó là một điều rất khó, bởi những lý do sau: Thứ nhất, thị trường Mỹ ít dịch và xuất bản sách của nước ngoài chứ không riêng gì VN. Thứ hai, độc giả Mỹ ngày nay đọc trên mạng nhiều hơn là đọc sách in. Vì vậy, việc quảng bá bằng sách in không được hiệu quả như mong muốn. Thứ ba là vấn đề kinh tế. Với giới làm sách chuyên nghiệp thì lợi nhuận là yếu tố đầu tiên họ tính đến. Vì vậy, các nhà xuất bản thường chỉ mua tác phẩm nào mà họ cảm thấy sẽ bán được. Điều này cũng ảnh hưởng trực tiếp đến các dịch giả. Nhà văn không sống được bằng nghề, dịch giả càng không sống được bằng nghề. Sách bán ít, dịch giả càng khó sống. Vì vậy, phải yêu VN lắm họ mới dịch văn học Việt.

Thế giới còn biết rất ít về văn học VN. Tôi biết quá trình đưa văn học VN ra nước ngoài còn gặp rất nhiều khó khăn. Nhưng chúng ta vẫn phải cố thôi.

- Điền Tiểu Hoa: Chúng tôi muốn dịch rất nhiều. Nhưng thực sự, để xuất bản sách ở Trung Quốc không phải là chuyện dễ dàng. Vì vậy, đây cũng là một khó khăn lớn cho quá trình quảng bá văn học Việt Nam.

- Độc giả ở nước ông, bà muốn tìm hiểu gì về VN qua văn học?

 - Hilary Watts: Giới trẻ chúng tôi có khá nhiều mối quan tâm về VN, ví như mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại ở đất nước các bạn, đặc biệt là quá trình thay đổi của VN. Tôi sống ở đây đã 2 năm và tôi thấy VN thay đổi rất nhanh trong 2 năm qua.

- Kevin Bowen (Giám đốc Trung tâm William Joiner, Mỹ): Tôi nghĩ giá trị tác phẩm là yếu tố quan trọng nhất quyết định việc độc giả quan tâm hay không đến một nền văn học nào đó. Nhưng cũng có một số chủ đề mà theo tôi sẽ thu hút người đọc phương Tây, như: xung đột thế hệ, sự thay đổi cuộc sống của người VN hiện nay. Nhiều người vẫn nghĩ, chúng tôi muốn tìm hiểu về chiến tranh và quá khứ. Nhưng không phải như vậy. Quá khứ đã qua rồi.

Lưu Hà thực hiện

Những chuyện lôm côm tại Hội nghị văn học quốc tế

Một hội nghị bàn về việc dịch văn học VN ra nước ngoài lại bị đánh giá là "loạng choạng" ngay từ khâu dịch; ngoài hành lang, đại biểu say sưa thảo luận với báo giới còn trong hội trường, diễn giả mỗi người nói một chuyện...

Tuy mới chỉ bước sang ngày làm việc thứ hai, Hội nghị văn học quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam đã bộc lộ nhiều sự cố, bắt nguồn từ cách tổ chức thiếu chuyên nghiệp.

Thiếu chuẩn xác ngay từ cách dịch tên hội nghị?

Trên logo cũng như các tờ giới thiệu, tờ chương trình về Hội nghị, Ban tổ chức đều ghi rõ cả tiếng Việt (Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam) và tiếng Anh (International conference to Introduce Vietnam literature). Tuy nhiên, dịch giả Dương Tường cho rằng, hội nghị này "dịch sai từ tên gọi". Theo ông, đó là "cách dịch tiếng Tây theo kiểu ta". "Một hội nghị mời tới hơn 150 đại biểu nước ngoài, phần lớn là các dịch giả, mà lại dịch như thế người ta cười cho", ông nói. "Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam nên được dịch là International Conference for Propagation of Vietnamese literature". Trao đổi với VnExpress.net, dịch giả Dương Tường chỉ ra 3 điểm mà theo ông là thiếu chuẩn xác. "Thứ nhất, người nước ngoài thường không dùng "to + động từ" trong tên gọi các sự kiện, hội nghị, hội thảo… Thứ hai, từ "Introduce" không phản ánh đầy đủ tinh thần hội nghị mà Ban tổ chức muốn hướng tới là quảng bá văn học Việt Nam ra thế giới. Thứ ba, cụm từ "Văn học Việt Nam" không thể dịch là "Vietnam Literature" mà chính xác phải là "Vietnamese Literature".

Chia sẻ với ý kiến của Dương Tường, dịch giả Hoàng Hưng cho biết: "Nói sai thì cũng không hẳn là sai. Nhưng dịch như thế nghe nôm na và quê mùa lắm".

Tuy nhiên, khi dịch giả Phạm Xuân Nguyên nêu lên vấn đề này tại buổi Gặp gỡ các nhà văn trẻ diễn ra sáng 6/1, trong khuôn khổ hội nghị, nhà thơ Trần Đăng Khoa, thành viên Ban tổ chức cho rằng: "Tôi nghĩ, đây chỉ là sự khác nhau về quan niệm dịch thuật. Có người thích dịch thoát ý, có người lại thích dịch sát nghĩa". Trao đổi lại với dịch giả Dương Tường, ông nói: "Dù quan niệm thế nào thì cũng phải làm sao để người nước ngoài người ta hiểu tinh thần hội nghị, chứ không thể dùng cách dịch 'word by word' như thế".

Ngoài câu chuyện về tiêu đề, hội nghị còn xảy ra những sự cố gây cười chỉ vì tình trạng "nhiều đại biểu, lắm ngôn ngữ" trong khi Ban tổ chức thiếu sự chuẩn bị chu đáo.

Sáng 6/1, tại buổi thảo luận về Văn xuôi VN hiện đại, sau khi mời dịch giả Trung Quốc Chúc Ngưỡng Tu lên tham luận, nhà văn Hoàng Minh Tường, thành viên chủ tịch đoàn mới ngỏ lời với toàn bộ cử tọa: "Ở đây có dịch giả tiếng Trung nào không ạ?". Dịch giả tiếng Anh đồng thời cũng là chuyên gia tiếng Trung Nguyễn Liên giơ tay. Ông được mời lên dịch từ tiếng Trung ra tiếng Việt cho Chúc Ngưỡng Tu. Không ngờ, vị giáo sư người Trung Quốc nói tiếng Việt rành rọt trong sự ngạc nhiên của cả cử tọa lẫn ban tổ chức. Dịch giả Nguyễn Liên, tiện thể, được mời dịch luôn từ tiếng Việt sang tiếng Anh phục vụ các đại biểu châu Âu. Sự cố này cho thấy rõ, ban tổ chức đã không tìm hiểu kỹ về các diễn giả cũng như không chuẩn bị chu đáo dịch giả cho buổi hội thảo.

Tham luận hội nghị: chuyện ai người ấy nói

Ngày làm việc thứ hai (6/1), Ban tổ chức chia đại biểu thành các nhóm, thảo luận về 4 chủ đề lớn. Tuy nhiên, do thiếu sự tổ chức, định hướng về tham luận, các cuộc thảo luận phần lớn rơi vào tình trạng độc thoại: mỗi dịch giả nói một chuyện, ít có sự trao đổi đa chiều. Trước một số bài phát biểu quá lan man tại cuộc Gặp gỡ các nhà văn trẻ, nhà văn Võ Thị Hảo nói: "Tôi đề nghị các đại biểu đi vào những vấn đề cụ thể, chi tiết hơn, tránh để một hội nghị tiêu tốn tiền thuế của dân lại rơi vào tình trạng lãng phí".

Trong khi các dịch giả nước ngoài chịu khó tìm tòi giải pháp đưa văn học VN ra nước ngoài qua những bài viết như: Dịch và xuất bản văn học VN ở Thụy Điển (Styrbjorn Gustafsson); Tình hình giới thiệu văn học VN tại Hàn Quốc và bài toán của nó (Ahn Kyong Hwan), "Ông cố vấn" và tôi: về việc giới thiệu văn học VN ra nước ngoài qua một trường hợp thành công (Chúc Ngưỡng Tu)… thì một số dịch giả VN dường như coi đây là một hội thảo khoa học hơn là một hội nghị giới thiệu, quảng bá văn học Việt ra thị trường. Những tham luận nặng tính học thuật như Truyền thống và đổi mới trong văn xuôi hiện đại VN (Đặng Anh Đào), Văn chương chăm lo cho sự sống và làm cho người gần người hơn (Nguyễn Văn Hạnh), Vài nét tiếp cận lịch sử và giá trị văn xuôi VN hiện đại (Phong Lê)… tuy rất giá trị trong nghiên cứu văn chương, nhưng dường như lại trở nên khó nắm bắt cho phần lớn các dịch giả chưa am hiểu nhiều về lịch sử văn học VN.

Ở đối cực, sự bám quá sát tinh thần quảng bá, tiếp thị lại khiến cho phần đăng đàn của nhà thơ dân tộc Bùi Tuyết Mai trở nên sống sượng so với một hội nghị lớn. Khi được mời phát biểu, chị thật thà nói: "Hôm nay, tôi mang theo tập thơ mới nhất mà tôi đã tự dịch từ tiếng Mường sang tiếng Việt. Nếu các bạn yêu tôi một chút thì mong các bạn dịch sang tiếng nước các bạn. Tôi còn nhiều tập ở nhà nữa, hôm sau tôi sẽ lần lượt mang tới". Khi bị thành viên chủ tịch đoàn cắt ngang vì phát biểu quá giờ, chị không chỉ lờ đi mà còn tự ý mời thêm một dịch giả nước ngoài trước đó đã hứa dịch thơ chị lên đăng đàn phát biểu, dù anh này không có trong kế hoạch tham luận của Ban tổ chức.

Sau hai ngày làm việc, bên cạnh những thành công nhất định trong việc tập hợp được một đội ngũ đông đảo các dịch giả nước ngoài với những bài phát biểu giá trị, hội nghị quốc tế vẫn lộ ra nhiều điều bất cập trong cách tổ chức. Điều này đã được Chủ tịch Hội Nhà văn Hữu Thỉnh tiên lượng trước khi sự kiện này diễn ra. Trong cuộc họp báo hôm 4/1, ông nói: "Hội nghị không thể không có những thiếu sót. Bởi chúng ta mới tổ chức đến lần thứ hai, chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc tổ chức những sự kiện thu hút nhiều đại biểu đến từ nhiều quốc gia như thế này".

Hội nghị văn học bổ sung giới xuất bản và phát hành

Trước phản ứng của dư luận về thành phần khách mời tại Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam, Ban tổ chức đã mời thêm các nhà xuất bản và phát hành tham dự đồng thời tăng cường thời gian thảo luận giữa các đại biểu.

Sáng 4/1 - một ngày trước lễ khai mạc (5/1) - Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức họp báo công bố một số thay đổi trong lịch trình và nội dung hội nghị. Diễn ra từ 5/1 đến 10/1, Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học Việt Nam được đánh giá là một sự kiện văn hóa, ngoại giao lớn nhằm quảng bá văn học và hình ảnh Việt Nam đến với thế giới. Tuy nhiên, trong quá trình chuẩn bị, nhiều ý kiến cho rằng, cách tổ chức của hội nghị nặng tính bao cấp, chưa chú ý đúng mức đến vai trò của các nhà xuất bản phát hành trong việc tiếp thị sách Việt. Chủ tịch Hội Nhà văn, nhà thơ Hữu Thỉnh cho biết: "Tiếp thu ý kiến của các báo đài, chúng tôi đã mời thêm các nhà xuất bản và phát hành lớn. Tuy đây là những đơn vị phát hành trong nước là chủ yếu, nhưng họ vẫn là những thành phần có đóng góp vào quá trình giao lưu văn học. Hội nghị cũng là một dịp để chúng tôi gửi lời cảm ơn đến các cơ quan xuất bản và phát hành".

Hiện tại, có 12 nhà xuất bản đăng ký tham gia hội nghị. Mỗi nhà xuất bản sẽ có 2 gian hàng để trưng bày khoảng 200 - 250 đầu sách giới thiệu với các đại biểu trong và ngoài nước. Cuộc triển lãm sách Giao lưu Văn học quốc tế này sẽ diễn ra chiều 5/1 tại Thư viện Quốc gia Hà Nội, 31 Tràng Thi.

Theo ông Đỗ Hàn, chánh văn phòng Hội Nhà văn, ngoài 12 nhà xuất bản trên, Ban tổ chức còn mời thêm các đơn vị có đóng góp lớn trong việc ấn hành các tác phẩm văn học Việt Nam như Công ty Nhã Nam và một số công ty sách ở Hà Nội.

Riêng về thành phần dịch giả, Ban tổ chức cũng mở rộng đối tượng bằng cách mời thêm nhiều dịch giả trẻ tài năng chứ không chỉ bó hẹp trong khuôn khổ hội viên Hội Nhà văn. Ông Thỉnh nói: "Thời gian qua, có nhiều dịch giả tuy chưa là hội viên, nhưng họ có đóng góp lớn trong việc đưa văn học nước ngoài vào Việt Nam cũng như giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài, như Trịnh Lữ, Cao Việt Dũng, Trần Tiễn Cao Đăng".

Một trong những vấn đề được giới làm sách và các học giả trong nước đặc biệt quan tâm là thời gian dành cho việc thảo luận giữa các đại biểu. Ban đầu, Ban tổ chức chỉ dành 1 ngày thảo luận và 1 buổi cho việc gặp gỡ, ký kết giữa các nhà xuất bản. Nhưng, trước sự góp ý của dư luận, ông Hữu Thỉnh cho biết: "Ngoài thảo luận ở hội trường và ở tổ, chúng tôi dành thêm một buổi gặp gỡ các dịch giả nước ngoài, để tìm hiểu những vấn đề mà họ quan tâm, muốn biết về Việt Nam. Vì nhiều ý kiến cho rằng, muốn giới thiệu tốt văn học Việt Nam, cần tìm hiểu sâu thị hiếu của độc giả nước ngoài, không phải những gì chúng ta thấy hay đều được họ cho là tốt". Buổi gặp gỡ với các đại biểu nước ngoài này sẽ diễn ra tại Trụ sở Hội Nhà văn - số 9 Nguyễn Đình Chiểu - vào sáng 8/1.

Sáng nay, Ban tổ chức bắt đầu đón khách quốc tế. Dự kiến, trong những ngày diễn ra hội nghị, có khoảng hơn 150 đại biểu đến từ 32 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.

LH.

Nguồn: evan