Việt Bắc, nơi Trung ương Đảng, Chính phủ, Bác Hồ  và các cơ quan đầu não kháng chiến đóng trong 9 năm Kháng chiến chống thực dân Pháp cũng là một kiểu thủ đô đặc biệt, Thủ đô kháng chiến.

Có những nơi tuy không phải là kinh đô nhưng lại đóng vai trò như trung tâm điều hành thứ hai của đất nước, hoặc là kinh đô của nguồn cội, của tổ tông. Lại có những đô thành của một số lực lượng không thể không tính đến trong lịch sử.
Hành Cung Thiên Trường

Dưới triều nhà Trần, nhiều vị vua nhường ngôi cho con, tự mình lên ngôi Thái thượng hoàng, lui về tuyến hai nhưng vẫn can thiệp chính sự. Nhiều người trong họ về ở Hành cung Thiên Trường. Năm 1262, Trần Thánh Tông đổi hương Tức Mạc, quê gốc của họ Trần thành phủ Thiên Trường (Nam Định ngày nay). 

Với việc các Thái thượng hoàng nhà Trần xây hành cung ở đây về ở và vẫn tham gia chính sự, Thiên Trường giống như một kiểu kinh đô thứ hai của nước Đại Việt ở thời Trần.

Tây Kinh

Lê Lợi sau khi lên ngôi cho xây dựng ở quê hương (nay thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa) một kinh đô thứ hai, kiểu kinh đô tưởng niệm,  ngày xưa còn được gọi là Tây Kinh (thời đó Thăng Long có tên là Đông Kinh).
Tại Lam Kinh có vết tích của Thành điện, một công trình bốn mặt xây thành. Qua khảo cổ và dấu tích còn lại cho thấy xưa kia ở đây đã từng tồn tại Ngọ môn, sân rồng, chính điện, khu Thái miếu...

Ở đây có lăng Lê Thái Tổ, gọi là Vĩnh Lăng. Ngoài Vĩnh Lăng, trong khu di tích còn lại bảy lăng mộ khác của các vua và các bà hậu.

Một di tích có giá trị lịch sử văn hóa lớn còn lại khá nguyên vẹn ở Lam Kinh, đó là bia Vĩnh Lăng. Nội dung bia nói về gốc tích, sự nghiệp và công đức của vua Lê Thái Tổ, người khai mở vương triều nhà Hậu Lê, do Nguyễn Trãi phụng soạn.
Những năm gần đây, Nhà nước đầu tư khá lớn để khôi phục nhiều di tích ở Lam Kinh, biến nơi này thành một điểm du lịch văn hóa, lịch sử hấp dẫn.

Kinh Gia Định

Năm 1790, Nguyễn Ánh xây thành Gia Định ở thôn Tân Khai, huyện Bình Dương. Xong ông lập kinh Gia Định, tức là nơi đóng đô của mình. Đến khi quân Nguyễn đánh đổ được Nhà Tây Sơn và đặt kinh đô ở Huế thì mới thôi gọi là kinh Gia Định.

Quy Nhơn, kinh đô của Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc

Sau khi đánh bại Trịnh - Nguyễn, làm chủ đất đai từ Quảng Nam đến Hà Tiên, năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng là Trung ương Hoàng đế, lấy niên hiệu là Thái Đức, đóng đô ở Quy Nhơn.

Quy Nhơn chấm dứt vai trò là thủ đô của chính quyền Nguyễn Nhạc vào năm 1800, khi quân của Nguyễn Ánh đánh chiếm được thành.

Phượng Hoàng Trung Đô

Phượng Hoàng Trung Đô là kinh thành do vua Quang Trung - Nguyễn Huệ xây dựng ở địa điểm nay là thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Thành được xây vào năm 1788.  Khu vực này chính là bàn đạp mà vua Quang Trung đã tập trung 10 vạn quân trước khi tiến ra Bắc để đại phá quân Thanh.

Phượng Hoàng Trung Đô được xây dựng theo lối quân thành, có tường thành bao quanh, trong có dựng cung phủ, lâu đài, tòa lầu Rồng ba tầng cùng điện Thái Hoà hai dãy hành lang, để phòng dùng đến trong những khi có lễ triều hạ (các quan vào chầu và chúc mừng nhà vua).

Trong Hoàng Lê nhất thống chí có viết: Khi xây dựng “Phượng Hoàng trung đô”, Quang Trung có viết chiếu mời Nguyễn Thiếp ra xem đất. Trong tờ chiếu, có đoạn viết như sau: “Nay kinh Phú Xuân thì hình thế cách trở. Ở xa trị Bắc Hà, sự thế rất khó khăn.

Theo đình thần nghị rằng, chỉ đóng đô ở Nghệ An là độ đường vừa cân, vừa có thể khống chế được trong Nam ngoài Bắc, và sẽ làm cho người tứ phương đến kêu kiện, tiện việc đi về”.

Thành mới xây được 4 năm (1788 - 1792) đang dở dang thì Hoàng đế Quang Trung đột ngột từ trần, không kịp thực hiện việc di đô ra Phượng Hoàng Trung Đô. Tuy nhiên, có thể coi đây là một kinh đô bởi tại đây vào các năm 1789, 1791, 1792 Quang Trung đã nhiều lần ngự giá. Thậm chí có lần Quang Trung còn tổ chức ngự triều ở đây.

Thủy Vi

tienphong.vn