Nhà thơ của 'Màu tím hoa sim' đã về với núi

Tác giả của bài thơ tình nổi tiếng Màu tím hoa sim - nhà thơ Hữu Loan từ trần hồi 19h hôm qua tại nhà riêng ở Thanh Hóa, hưởng thọ 95 tuổi.

Bài thơ Màu tím hoa sim đưa tên tuổi Hữu Loan đến và ở lại với công chúng được viết bởi chính những kỷ niệm của ông với người bạn đời của mình. Người bạn đời ấy không may bị mất sớm trong một cơn mưa lũ từ những năm 1949, sau đám cưới chưa đầy hai tháng để lại cho cuộc đời ông một khoảng trống lẻ loi.

Bài thơ được viết chính trong ngày ông nghe tin dữ đó khi đang ở chiến trường. Sau bốn năm vợ mất, nhà thơ Hữu Loan xây dựng gia đình với một người phụ nữ khác, nhưng với ông, kỷ niệm về người bạn đời đầu tiên vẫn được trân trọng trong khoảng kín tâm hồn.

 Nhà thơ Hữu Loan tên thật là Nguyễn Hữu Loan, sinh năm 1916 tại thôn Văn Hoàn, xã Nga Lĩnh, Nga Sơn (Thanh Hóa). Ông từng tham gia Việt Minh, từng là ủy viên Ủy ban lâm thời Thanh Hóa, sau đó tham gia phong trào kháng chiến chống Pháp, công tác tại Báo Văn nghệ. Ông cũng là người tham gia phong trào Văn nhân giai phẩm cùng một số văn nghệ sĩ khác. Sau  đó ông trở về quê sống với gia đình.

Nhắc tới Hữu Loan là nhắc tới những bài thơ nổi tiếng: Màu tím hoa sim, Đồi cả... Màu tím hoa sim từng được nhạc sĩ Dũng Chinh, Anh Bằng, Phạm Duy phổ nhạc. Năm 2004 bài thơ được Công ty Cổ phần Công nghệ Việt mua bản quyền với giá 100 triệu đồng.

Chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam, nhà thơ Hữu Thỉnh cho rằng, Hữu Loan là một trong những người có cá tính sáng tạo độc đáo trong nền thơ đương đại của Việt Nam. Cũng theo chủ tịch Hội nhà văn tang lễ của tác giả Màu tím hoa sinh sẽ được Hội nhà văn cùng gia đình tổ chức. Lễ viếng bắt đầu từ 7h30 sáng 19/3. Lễ truy điệu được tổ chức vào 14h, sau đó 15h thi thể nhà thơ sẽ được đưa về nơi an nghỉ cuối cùng.

Nhà thơ Hữu Loan trong mắt bạn bè

Nhà thơ Hữu Loan tên thật là Nguyễn Hữu Loan, sinh năm 1916 tại thôn Văn Hoàn, xã Nga Lĩnh, Nga Sơn (Thanh Hóa). Ông từ trần hồi 19h30 ngày 18-3-2010 tại nhà riêng ở Thanh Hóa. Tang lễ được Hội nhà văn Việt Nam phối hợp với gia đình tổ chức ngày 19-3.

Sự ra đi của nhà thơ Hữu Loan ngày hôm qua đã khuấy động làng thơ Việt Nam. Tưởng nhớ người bạn thơ của mình, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, nói: “Chỉ bằng hai bài thơ Đèo cả và Màu tím hoa sim, nhà thơ Hữu Loan đã ghi tên mình vào nền thơ hiện đại. Ông ra đi chắc rằng thanh thản lắm bởi đã sống vững vàng cả một cuộc đời gian lao, trầm luân nhưng luôn được sống với mình, là chính mình”.


Cách tân từ khi mới viết

Chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam, nhà thơ Hữu Thỉnh, nhận xét: "Hữu Loan là một trong những người có cá tính sáng tạo độc đáo trong nền thơ đương đại của Việt Nam". Còn nhà thơ Nguyễn Đức Mậu thì cho rằng không thể thiếu tên Hữu Loan khi nhắc về những nhà thơ tiêu biểu của thời kỳ chống Pháp.

“Hữu Loan đã ghi tên mình với công chúng bằng thơ chứ không phải bằng những câu chuyện về thân phận khổ nạn của mình”, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhắc đi nhắc lại điều này. Trên thực tế, Hữu Loan là nhà thơ nổi tiếng duy nhất cả đời không in một tập thơ nào nhưng vị trí của ông trong làng thơ đương đại Việt Nam lại không thể phủ nhận.

Theo Phạm Xuân Nguyên, với hai bài thơ Đèo cả (1947) và Màu tím hoa sim (1949), Hữu Loan chính thức ghi tên mình vào làng thơ đương đại. Đèo cả ra đời giữa mạch thơ chung ca ngợi kháng chiến, nhưng có nét hào hùng riêng. Nhà thơ trẻ Lê Thiếu Nhơn cho rằng: “Hữu Loan là người cách tân từ khi bắt đầu viết”. Trong khi đó, Màu tím hoa sim là tiếng thơ về bi kịch cá nhân vang lên giữa những giọng thơ về cái ta, cái chung. Phạm Xuân Nguyên nhận định, Hữu Loan chính là người cách tân sớm nhất của thơ ca Việt Nam hiện đại.

Công chúng thường biết tới Đèo cả, Màu tím hoa sim, và trên thực tế Hữu Loan không công bố nhiều sáng tác của mình. Nhưng những người trong giới khi đọc Hoa lúa, Đêm, thì nhận thấy giá trị về mặt thi ca của những tác phẩm này cũng không thua kém.

Nhà thơ Hữu Thỉnh cho rằng, khác với Huy Cận, Xuân Diệu đều trở thành nhà thơ rồi mới là chiến sĩ, Hữu Loan theo kháng chiến rồi mới viết những bài thơ đầu tiên tại nơi bom lửa.

Luôn là chính mình

Nổi tiếng vì những bài thơ đầu tiên viết ra, cuộc đời Hữu Loan cũng gặp rất nhiều ghềnh thác. Ông từng tham gia Việt Minh từ rất sớm và trở thành ủy viên Ủy ban lâm thời Thanh Hóa, sau đó tham gia phong trào kháng chiến chống Pháp, công tác tại báo Văn nghệ.

Nhưng vì những lý do cá nhân, ông rời đô thành trở về quê sống cuộc đời của một người nông dân bình thường. Tuy nhiên, “hoàn cảnh, số phận riêng của Hữu Loan chỉ nói lên tính cách của ông chứ không vì nó mà ông thêm nổi tiếng”, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhận định.

Ông Phạm Xuân Nguyên dành những lời đầy trân trọng để nói về nhà thơ này: “Hữu Loan là một con người cương cường, dám sống cho những điều mình tin, mình yêu và mình nghĩ”. Cũng theo Phạm Xuân Nguyên, Hữu Loan “ra đi chắc rằng thanh thản lắm, bởi đã sống vững vàng cả một cuộc đời gian lao, trầm luân nhưng luôn được sống với mình, là chính mình”

Nói về những mâu thuẫn giữa cuộc đời thật và thơ, nhà thơ Lê Thiếu Nhơn nhận xét, nếu mỗi bài thơ ông viết ra rất nhanh thì biến chuyển của cuộc đời Hữu Loan lại vô cùng chậm chạp. Ông thờ ơ với mọi khen chê của người đời. Chính vì điều đó, Lê Thiếu Nhơn cho rằng, những người viết trẻ như anh và những người cầm bút nói chung đều phải học một điều từ ông: quyết liệt tới cùng trong sự lựa chọn của mình.

Nhà thơ Hữu Thỉnh sau khi dự đám tang của ông từ Thanh Hóa trở ra nhận xét: Người dân ở đây coi Hữu Loan như người đại biểu tinh thần của mình. Ông nhận được tình cảm vẹn toàn của quê hương, bởi cả đời ông sống thanh bạch.

Bài thơ Màu tím hoa sim được viết từ chính những kỷ niệm của tác giả với người bạn đời của mình. Người bạn đời ấy không may mất sớm trong một cơn mưa lũ từ những năm 1949, sau đám cưới chưa đầy hai tháng. Bài thơ được viết trong ngày ông nghe tin dữ đó khi đang ở chiến trường. Bài thơ được nhiều nhạc sĩ phổ thơ, nhưng thành công nhất là ca khúc Áo anh sứt chỉ đường tà của nhạc sĩ Phạm Duy. Năm 2004, Màu tím hoa sim được Công ty Cổ phần Công nghệ Việt (ViTek VTB) mua bản quyền với giá 100 triệu đồng.

Kim Sen

baodatviet.vn

Nhạc sĩ Phạm Duy: 'Anh Hữu Loan đi, tôi chỉ tiếc thương cái tài'

Tâm sự với Đất Việt về sự ra đi của tác giả Màu tím hoa sim, nhạc sĩ Phạm Duy, người đã phổ nhạc rất thành công tác phẩm này, nhạc sĩ Phạm Duy cho biết: Anh Hữu Loan đi tôi chỉ tiếc thương cái tài”

- Hành trình phổ nhạc từ bài thơ “Màu tím hoa sim” của thi sĩ Hữu Loan đến bản nhạc “Áo anh sứt chỉ đường tà” gắn bó với tên tuổi Phạm Duy đã được ông thực hiện như thế nào?

- Tôi với anh Hữu Loan quen nhau năm 1948 ở Cầu Bố, Thanh Hóa, lúc đó chúng tôi làm việc dưới quyền tướng Nguyễn Sơn. Một lần nghe anh ấy đọc bài thơ Màu tím hoa sim, tôi thích lắm, tôi muốn phổ nhạc ngay. Nhưng đến khi phổ nhạc xong, vì một vài lý do tôi không phổ biến bài hát. Sau này tôi vào Sài Gòn sinh sống, và tới năm 1971 mới chính thức tung ra bài hát. Khi đó tôi đổi tên bài hát thành Áo anh sứt chỉ đường tà. Nhờ hai giọng ca Thái Thanh và Duy Quang, thiên hạ biết nhiều đến bài này, họ thích lắm. Bài hát thành công ngay từ thời đó và cho đến bây giờ tôi vẫn thấy người ta hát hoài.

- Tại sao ông lại chọn tựa đề bài hát của mình là một câu ca dao?

- Bài thơ Màu tím hoa sim cũng có hai người khác phổ nhạc, Dzũng Chinh với tên Những đồi hoa sim và Anh Bằng thì lấy tên là Chuyện hoa sim. Nếu tôi để nguyên tên có thể người ta sẽ nhầm lẫn. Vả lại Áo anh sứt chỉ đường tà là câu chính trong bài thơ của anh ấy, tôi có mạo muội thêm bớt đâu nào!

- “Áo anh sứt chỉ đường tà” đã làm toát lên sự hào hùng và bi thương, cái tinh thần chính của "Màu tím hoa sim". Lý do nào ông quyết định phổ nhạc cho bài thơ này?

- Tôi nghĩ, bổn phận của người nghệ sĩ trong thời chiến phải biến cái bi thành cái hùng. Bài thơ của anh Hữu Loan có cả hai yếu tố đó và trong bản nhạc Áo anh sứt chỉ đường tà người ta cũng nghe được cả hai tiếng: tiếng hùng và tiếng bi. Tôi muốn soạn một “đại khúc” (grand music) bi hùng dài tới 5-7 đoạn, một “chant patriotic”, và bài thơ cho tôi cảm hứng ấy. Nhưng hơn cả, tôi thích bài thơ và tôi đã đã phổ nhạc theo bổn phận của người nghệ sỹ.

- Về Việt Nam đã 5 năm. Ông đã gặp lại nhà thơ Hữu Loan?

- Năm 2006, tôi có dịp đi ngang qua tỉnh Thanh Hóa, nghe người ta nói anh Hữu Loan sống ở trong một cái làng, thế là tôi đi xe ôm vào thăm. Anh em gặp nhau trong hoàn cảnh cả hai đã già. Lần đó gặp nhau rất vui, anh Hữu Loan tiếp đón niềm nở lắm. Chúng tôi ôn lại dăm ba câu chuyện rồi chia tay nhau. Lúc đó tôi thấy anh Hữu Loan đã hơn 90 tuổi mà hãy còn sống và còn khoẻ mạnh thì mừng lắm. Nhà cửa nhìn cũng khang trang, không đến nỗi nghèo nàn như người ta nói. Có lẽ khi ấy thi sĩ đã được phục hồi, được an nhàn không phải lao động nữa thành thử anh ấy thoải mái lắm.

- Bây giờ khi nghe tin Hữu Loan đã mất, ông có suy nghĩ gì về cái gọi là “sinh, lão, bệnh tử” trong cuộc đời?

- Anh Hữu Loan mất thì mình tiếc thương cái tài của anh ấy. Chứ còn anh ấy 95 tuổi, mà chết đi thì mình mừng chứ! Bởi nếu như tôi không nhầm thì lúc này anh ấy đã bị lẩm cẩm rồi. Mà người già, như tôi chẳng hạn, năm nay cũng đã 90 rồi, chỉ thua anh Hữu Loan vài tuổi thôi, đều sợ nhất một điều là về già mà bị lẩm cẩm.

- Nhưng nhạc sĩ còn rất minh mẫn, nhiều người gọi Phạm Duy là “ông già hi-tech” và vẫn miệt mài lao động nghệ thuật, như là phổ nhạc cho hơn 3000 câu thơ của đại thi hào Nguyễn Du thành “Kiều Ca” đó thôi!

- Không! Tôi là một chàng thanh niên mới có 90 tuổi. Tôi tập thể dục, tôi không uống rượu, tôi không hút thuốc lá, cả một đời tôi trong sạch. Người ta muốn nói nghệ sĩ bê bối ra sao thì là đang nói về người khác, còn tôi là nghệ sĩ rất trong sạch.

Tôi đã hoàn thành Kiều ca nhưng chưa mượn được ca sĩ để thu thanh. Muốn hát Kiều ca là phải mượn ca sĩ lớn, bởi tác phẩm của tôi gồm có bốn phần, phải thâu thanh suốt bốn tiếng đồng hồ mà tôi thì chưa có tiền để thuê nghệ sĩ. Hơn nữa bên Phương Nam chưa xin phép nên tác phẩm này chưa đến được với công chúng. Năm nay tôi 90 tuổi rồi, nếu chưa làm được tác phẩm này, sang năm tôi chết đi, theo chân anh Hữu Loan thì tôi cũng hơi tiếc.

- Nhưng nghe người nhà nói tuần sau nhạc sỹ sẽ qua Mỹ. Vậy dự án này của ông sẽ hoãn đến khi nào?

- Dự án thì vẫn ở đó, tôi vẫn kiếm người. Còn việc tôi sang Mỹ, tôi chỉ qua bên đó chữa bệnh, cái bệnh đau ruột đã khá lâu rồi nhưng chữa mãi không khỏi, nên có khi qua bên đó lại chữa hết. Tôi đã về đây 5 năm rồi, tôi không muốn bước chân qua Campuchia hay Singapore chứ đừng nói là về hẳn bên Mỹ. Tôi là người Việt Nam, đến cuối cùng tôi luôn muốn được sống chết ở Việt Nam.

- Cảm ơn nhạc sĩ rất nhiều về những chia sẻ!

KENG thực hiện

baodatviet.vn