Một bài thơ chưa từng được công bố của Xuân Diệu
Cây đại thụ của nền thi ca Việt Nam - thi sĩ Xuân Diệu để lại khoảng 450 bài thơ. Rất nhiều bài thơ của ông vẫn nằm trong di cảo chưa được công bố.
Thi sĩ Xuân Diệu sinh ngày 2.2.1916; mất ngày 18.2.1985. Ông nổi tiếng từ phong trào thơ mới với tập Thơ Thơ và Gửi hương cho gió. Những bài thơ tình của ông thể hiện một triết lý bi quan, tuyệt vọng về tình đời nhưng lại có một mạch ngầm thúc giục, nhiều khi hừng hực sức sống. Vì thế, ông được mệnh danh là "ông hoàng thơ tình".
Chúng tôi xin được giới thiệu bút tích một bài thơ của thi sĩ Xuân Diệu, lần đầu tiên được phát hiện, trong bản chép thơ tặng một người đàn ông vốn là đồng hương của thi sĩ tài danh.
“Ba lời cảm ơn” nơi xứ người…
Trên nền tờ giấy đã ngả màu ố vàng, bài thơ "Ba lời cảm ơn" cùng lời đề tặng của thi sĩ Xuân Diệu vẫn sắc lẹm như ngày nào:
"Cảm ơn trời đất thật tài hoa/Đưa hết tình anh với đậm đà/Đem cả bài thơ và khúc nhạc/Sắc trời hương đất tạo em ra.
Cảm ơn thầy mẹ khéo nhân duyên/Sinh tạc ra em khối diệu huyền/Dáng nét làm cho anh quyến luyến/Sáng ngời đôi mắt khiến anh điên.
Lắm lúc nhìn em sững mắt anh/Cảm ơn em đã đón anh nhìn/Anh nhìn như thể rơi con mắt/Và cả thời gian cũng đứng im".
Những lời lẽ tình tứ trong bài thơ dễ khiến người đọc nghĩ bài thơ được tặng cho một cô gái, một khối tình si mê đối với thi sĩ Xuân Diệu. Nhưng thực chất, bài thơ này được Xuân Diệu đề tặng cho một người đàn ông: "Chép tặng Đặng Của với tình đồng hương Bình Định và tình bạn tri âm". Đặng Của - nhận vật được thi sĩ tặng thơ vốn là một tiến sĩ trong ngành dầu khí. Đặng Của sinh ngày 7/1/1938 tại làng Nho Lâm, Phước Hưng, Tuy Phước, Bình Định. Thi sĩ Xuân Diệu cũng sinh tại tỉnh Bình Phước nhưng ở làng Gò Bồi, xã Tùng Giản, huyện Tuy Phước. Quê của Đặng Của và Xuân Diệu cách nhau đúng 3km.
Bài thơ được Xuân Diệu đề tặng vào năm 1982, Đặng Của khi ấy là Vụ trưởng Vụ Khoan - Khai thác dầu khí, một trong số những nhà địa chất hàng đầu của ngành dầu khí Việt Nam. Sau đó, ông từng giữ cương vị Giám đốc công ty Dầu khí II, TP Hồ Chí Minh, Tổng cục Dầu Khí; Phó giám đốc công ty thăm dò khai thác dầu khí, Tổng Công ty Dầu khí Việt Nam và cuối cùng là cương vị Phó Tổng giám đốc khoan Dầu khí Vietsovpetro, Tổng công ty Dầu khí Việt Nam trước khi về hưu năm 1999. Ông sinh ra trong một gia đình có 5 anh em, người anh cả đã hy sinh năm 1954 ở Gia Lai đã để lại trong ông một nỗi buồn da diết. Đặng Của không ngờ sau này, khi chiến tranh kết thúc, trở về quê, ông lại tiếp tục nhận được tin còn có hai người em của mình cũng đã ngã xuống vì sự nghiệp giải phóng quê hương, thống nhất đất nước (mẹ của ông sau này được truy phong là Bà mẹ Việt Nam anh hùng). Ông lao vào học tập và lao động vừa để quên đi nỗi nhớ nhà vừa với một động cơ rất đơn giản rằng, nếu làm được càng nhiều việc thì đường về quê nhà càng gần, như sau này anh tâm sự. Dường như "cảm" được nỗi buồn sâu xa trong lòng nhà khoa học tài ba, người đặt nền móng đầu cho mũi khoan sâu đầu tiên ở thềm lục địa Việt Nam với ngưỡng 3.303m, mà chỉ sau một tuần cùng nhau rong ruổi nơi đất khách, bài thơ cảm động ấy ra đời.
Bài thơ của Xuân Diệu:
BA LỜI CẢM ƠN
Chép tặng Đặng Của với tình đồng hương bình Định và tình bạn tri âm. Mascva, 1-8-82
Cảm ơn trời đất thật tài hoa
Đưa hết tình anh với đậm đà
Đem cả bài thơ và khúc nhạc
Sắc trời hương đất tạo em ra
Cảm ơn thầy mẹ khéo nhân duyên
Sinh tạc ra em khối diệu huyền
Dáng nét làm cho anh quyến luyến
Sáng ngời đôi mắt khiến anh điên
Lắm lúc nhìn em sững mắt anh
Cảm ơn em đã đón anh nhìn
Anh nhìn như thể rơi con mắt
Vả cả thời gian cũng đứng im
XD
Những kỷ niệm bên trời Matxcơva
Tiến sĩ Đặng Của kể rằng, cái ngày định mệnh mà Xuân Diệu chép tặng bài thơ Ba lời cảm ơn là vào ngày 1/8/1982 tại Matxcơva hoa lệ. Khi ấy Đặng Của được cử sang Liên Xô để mua thiết bị cho giàn khoan dầu trong nước. Họ gặp và ở cùng nhau suốt một tuần liền tại nhà khách của sứ quán. Trước đó, Đặng Của đã nhiều lần sang Matxcơva, nhất là năm 1963 ông từng được cử đi du học tại Trường Đại học Dầu khí Matxcơva. Những năm ấy, đống tài liệu khoa học khổng lồ trên giảng đường và trong thư viện cộng với những dàn khoan hoành tráng tại hiện trường đã khiến "nhân vật chính" trong bản bút tích bài thơ Ba lời cảm ơn của Xuân Diệu ngỡ ngàng đến choáng ngợp.
Những năm ấy, Đặng Của lao vào học hỏi và tìm hiểu Matxcơva. Năm 1967, ông còn đoạt giải nhất tại cuộc bình chọn của Hội nghị khoa học dầu khí MAX với đề tài "Thời điểm dừng khoan hợp lý nhất". Đây là giải thưởng duy nhất của một sinh viên nước ngoài về đề tài này đồng thời như một sự dự báo về tố chất của một tư duy khoa học tương lai. Luận văn tốt nghiệp "Thiết kế giếng khoan tìm kiếm, thăm dò ở độ sâu 4.200m" của Đặng Của đã được giáo sư Filatov.B.C, một trong số các chuyên gia hàng đầu thế giới về khoan sâu và nổi tiếng về sự "kỹ tính" đã nhận xét: "Kết quả phân tích, nghiên cứu đã đề xuất ra các yếu tố kỹ thuật rất hợp lý, mang lại hiệu quả kinh tế cao khi triển khai. Luận văn chứng tỏ sự chuẩn bị đầy đủ, nghiêm túc và nhất là tính sáng tạo của tác giả. Tôi đánh giá rất cao luận văn này".
Chính những gắn bó này đã biến Matxcơva dường như thành "quê hương thứ 2" của Đặng Của. Ông thông thạo nơi này như lòng bàn tay mình vậy. Trong khi đó, thi sĩ lãng mạn Xuân Diệu vốn tâm hồn luôn "treo ngược cành cây" lại quá bỡ ngỡ nơi nước bạn. Đến ngày nhà xuất bản ở Matxcơva hẹn đến lĩnh nhuận bút tác phẩm mà họ đã xuất bản thì Xuân Diệu lúng túng như gà mắc tóc, không biết lối nào mà đi. May thay, Đặng Của lúc ấy vừa đi tham khảo thiết bị khoan xong khá rảnh rỗi nên nhận làm hoa tiêu đưa Xuân Diệu đến tận nơi lĩnh tiền. Những buổi chiều đi dạo dưới Matxcơva hoa lệ, những bữa cơm thân tình hay những đêm dài nhớ quê giữa cái giá lạnh đến tê người ở xứ sở bạch dương khiến mối thâm giao giữa hai người đồng hương càng trở nên sâu lắng. "Đến bây giờ tôi vẫn còn nhớ như in những ngày ở sứ quán bên Matxcơva, chỉ một tuần đó cũng khiến một người trong ngành tự nhiên như tôi thấu hiểu phần nào tâm hồn lãng mạn của thi sĩ tài danh Xuân Diệu. Tôi thực sự cảm thấy rất xúc động khi Xuân Diệu chép tặng tôi bài thơ Ba lời cảm ơn ngay trên đất bạn", ông Đặng Của bồi hồi nhớ lại. Bản chép tay của Xuân Diệu ngày ấy, bao năm nay được Đặng Của giữ gìn cẩn thận và trân trọng như một báu vật.
Theo tìm hiểu của chúng tôi, đây là bút tích bài thơ chưa từng được công bố của thi sĩ Xuân Diệu. Tuy nhiên, để có được câu trả lời chắc chắn và khách quan, chúng tôi sẽ tham khảo ý kiến các nhà thơ, nhà phê bình văn học và tiếp tục thông tin đến bạn đọc.
Tiến sĩ Đặng Của là một trong những người có công đầu trong việc đặt giàn khoan sâu đầu tiên trên thềm lục địa Việt Nam trên địa bàn huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình. Đây là một quyết định khá táo bạo bởi khi đó, chiến tranh đang lan rộng ra miền Bắc. Đặng Của được bổ nhiệm Đoàn phó phụ trách kỹ thuật. Thế nhưng Đoàn trưởng là một cán bộ chính trị, cựu tù nhân Côn Đảo nên mọi xử lý về hầu hết các lĩnh vực đều do Đặng Của gánh vác. Gần hai năm chuẩn bị, từ đầu năm 1969 đến cuối năm 1970, mới bắt đầu tiến hành chọc mũi khoan. Cuối cùng, mũi khoan sâu đầu tiên ở thềm lục địa Việt Nam đã hoàn thành ở ngưỡng 3.303m. "Giếng khoan thông số 1" này được coi là thành tựu đặc biệt bởi nó đã trả lời một loạt các câu hỏi như tính chất đất đá của châu thổ sông Hồng; các thông số nhiệt độ, áp suất vỉa; cảnh báo những phức tạp của địa tầng và một điều vô cùng quan trọng là từ giếng khoan này đã tạo cơ hội cho đội ngũ cán bộ kỹ thuật và công nhân được tiếp cận với công nghệ khoan sâu để từ đó, đúc rút kinh nghiệm và trưởng thành.
Người phụ nữ duy nhất của Xuân Diệu trải lòng về cuộc hôn nhân 6 tháng
Sau khi Báo đăng tải bài thơ "Ba lời cảm ơn", lần đầu tiên được công bố của Xuân Diệu, chúng tôi đã mang bản chép tay này đến nơi ở của đạo diễn Bạch Diệp - người đàn bà duy nhất trong cuộc đời Xuân Diệu.
Nữ đạo diễn tài hoa từng là vợ của thi sĩ đã tiết lộ những câu chuyện riêng tư trong suốt thời gian hai người là vợ chồng.
Mối lương duyên "không cùng"!
Trong ngôi nhà nhỏ trên phố Đội Cấn, nữ đạo diễn điện ảnh đầu tiên của Việt Nam và là người đàn bà duy nhất trong cuộc đời "ông hoàng thơ tình" Xuân Diệu, dường như vẫn không thôi niềm cảm nhớ khi nhắc đến người chồng đầu tiên ấy. Cùng quan điểm với Phó Viện trưởng Viện Văn học Nguyễn Đăng Điệp và nhà thơ Vũ Quần Phương, bà cũng khẳng định, lần đầu tiên bà được đọc bài thơ "Ba lời cảm ơn" mà Xuân Diệu tặng cho Tiến sĩ ngành dầu khí Đặng Của. Giờ đây, đã ở cái tuổi ngoài 80, đã trải qua bao thăng trầm của cuộc đời, cuộc tình ngắn ngủi với thi sĩ Xuân Diệu như cuộc gặp gỡ định mệnh đem lại biết bao hạnh phúc và cả khổ đau, dằn vặt tâm can bà bao năm qua.
Bạch Diệp trở thành vợ của "ông hoàng thơ tình Việt Nam" Xuân Diệu năm 1958, lúc ấy bà đã bước sang tuổi 29, còn Xuân Diệu thì gấp ghé 40. Thời điểm đó, bà đang làm phóng viên Báo Nhân Dân. Công việc bận rộn của nghề báo đã cuốn bà đi qua những năm tháng tươi trẻ nhất của tuổi thanh xuân lúc nào không hay. Tổng biên tập Báo Nhân Dân khi ấy - ông Hoàng Tùng liền mai mối Bạch Diệp với Xuân Diệu. Bạch Diệp khi đó là một người yêu thơ ca và cô rất phục tài năng của thi sĩ Xuân Diệu. Những bài thơ tình của Xuân Diệu được cô thuộc lòng và còn chép vào cuốn sổ tay.
Nhưng thi sĩ ngày ấy khá ít nói, ngay cả khi chỉ có hai người với nhau. Ông chỉ trở nên hoạt bát và nói năng lưu loát khi bàn về thơ ca. Ngày ấy, Bạch Diệp là nguồn cảm hứng để Xuân Diệu viết nên bài thơ tình tứ tuyệt bất hủ: "Tôi cầm mùi dạ lan hương/ Trong tay đi đến người thương cách trùng/ Dạ lan thơm nức lạ lùng/ Tưởng như đi mãi không cùng mùi hương". Hồi đó, gia đình Bạch Diệp ở cuối phố Bà Triệu, nơi có những hàng dạ lan thơm lừng cả góc phố. Còn nhà Xuân Diệu thì ở mãi 24 Cột Cờ: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai yêu thì ghé, hững hờ thì qua" đi xuống Bà Triệu thăm Bạch Diệp. Mùi hương dạ lan và cô gái Bạch Diệp ngày ấy khiến thi sĩ như đắm say trong men tình ái và áng thơ tình bất hủ ra đời trong hoàn cảnh ấy. Nhưng dường như cái cảm giác thương yêu vô bờ bến xen lẫn cảm giác mất mát "Tưởng như đi mãi không cùng mùi hương" trong bài thơ ấy, cũng chính là điềm báo cho mối nhân duyên của họ sau này.
Những ngày còn đi lại, tìm hiểu nhau trong mùi thơm ngây ngất của hương hoa dạ lan, thi sĩ Xuân Diệu vẫn thi thoảng ở lại nhà Bạch Diệp ăn cơm cùng gia đình cô. Ngày ấy, dù yêu thơ, nể phục thi sĩ tài hoa nhưng cô vẫn có cảm giác về sự xa cách của hai thế hệ. Cô chợt nhận ra thơ và cuộc đời thực có khoảng cách khác nhau khá xa. Nhưng lúc ấy, cả "ông mai" Hoàng Tùng và ba mẹ cô đều suốt ruột về tuổi tác của con gái nên luôn miệng giục giã chuyện cưới xin với Xuân Diệu. Cô liền đồng ý lấy Xuân Diệu làm chồng. Cơ quan cô liền đứng ra tổ chức một buổi uống rượu mừng cô dâu chú rể mới. Ngày ấy, Bạch Diệp nói với Xuân Diệu đi đăng ký kết hôn bởi lúc đó đăng ký kết hôn là một viêc đặc biệt quan trọng nhưng Xuân Diệu lại bảo từ từ, không việc gì phải vội. Giục mấy lần mà Xuân Diệu vẫn không chịu đi, Bạch Diệp cũng không nhắc đến việc này nữa. Và dường như chính cái sự chần chừ của Xuân Diệu lúc ấy đã báo trước một điều gì đó cho cuộc hôn nhân của họ.
Một người chồng rất chiều vợ!
Những ngày làm vợ "ông hoàng thơ tình" Xuân Diệu, hàng ngày Bạch Diệp đi làm ở Báo Nhân Dân, Xuân Diệu ở nhà. "Sau mỗi ngày đi làm, tôi thường chuẩn bị thức ăn mang về để chuẩn bị bữa tối cùng mẹ chồng. Bà ở nhà suốt nên cũng đỡ đần giúp chúng tôi việc nhà cửa, cơm nước. Bữa tối gia đình ngày ấy rất ấm cúng, cả nhà bao giờ cũng có mặt đầy đủ trong bữa ăn sum họp", nữ đạo diễn Bạch Diệp nhớ lại.
Bà bảo, Xuân Diệu là một người chồng rất chiều vợ. Bạch Diệp tâm hồn lãng mạn, bay bổng nên thích đi lang thang đây đó trên đường phố hoặc về các vùng quê hẻo lánh, Xuân Diệu chiều vợ nên chở bà đi khắp nơi. Chiếc xe đạp kẽo kẹt ngày ấy như chiếc thuyền tình chở đôi uyên ương rong chơi khắp chốn. Vùng Chèm, Bồ Đề hay Chùa Thầy tận bên xứ Đoài xa xôi ngày ấy đều in dấu chân của ông hoàng thơ tình và vợ. Bạch Diệp có sở thích đứng trên cầu ngắm cảnh, Xuân Diệu lúc ấy đã xấp xỉ tuổi 40 nhưng luôn chiều theo ý thích của vợ. Bất cứ lúc nào cô muốn lên cầu ngắm sông nước, mây trời, ông đều vác xe đưa vợ đến giữa cây cầu Long Biên cổ kính. Bạch Diệp nhớ lại "Tôi còn rất thích đi xem phim, xem kịch, Xuân Diệu cũng chiều theo, luôn chở tôi đi xem chứ không như nhiều người đàn ông thời bấy giờ không muốn cho vợ đi đến rạp".
Nhưng rồi mối lương duyên giữa hai con người tài năng này cũng không kéo dài được bao lâu. "Tổng cộng thời gian chúng tôi làm vợ chồng là 6 tháng, chia tay rồi tôi lại về Bà Triệu ở với cha mẹ", Bạch Diệp bồi hồi nhớ lại. Chia tay rồi, Xuân Diệu cũng không còn đi qua mùi dạ lan để đến thăm bà nữa. Nhưng khi vô tình gặp nhau ở đâu đó, Xuân Diệu lúc nào cũng rất vui vẻ, hỏi han người vợ cũ tận tình. Họ cư xử với nhau như hai người bạn thân, trân trọng và quý mến nhau. Và rồi, chính ở thời điểm sau cuộc chia tay với người đàn bà duy nhất trong cuộc đời, Xuân Diệu đã sáng tác nên bài thơ tình kỳ diệu: "Anh không xứng là biển xanh/Nhưng anh muốn em là bờ cát trắng/Bờ cát dài phẳng lặng/Soi ánh nắng pha lê. Bờ đẹp đẽ cát vàng/Thoai thoải hàng thông đứng/Như lặng lẽ mơ màng/Suốt ngàn năm bên sóng. Anh xin làm sóng biếc/Hôn mãi cát vàng em/Hôn thật khẽ, thật êm/Hôn êm đềm mãi mãi...
Đoạn kết cuộc tình với "ông hoàng thơ tình" Xuân Diệu, Bạch Diệp bảo: "Đó như một luồng gió mát đi qua cuộc đời tôi trong một khoảng thời gian ngắn nhưng luồng gió ấy để lại mãi ấn tượng trong tâm hồn tôi. Một luồng gió thoảng nhưng đã giữ lại cả một niềm thương mến". Với bà, niềm cảm thương rõ nhất là thương mến sự cô đơn của Xuân Diệu, nỗi niềm ấy càng như tăng theo cấp số nhân khi con người ấy vốn là một người rất nhiều tình cảm, đòi hỏi rất nhiều tình cảm. Vậy mà vẫn cô đơn. Trong đám tang của người chồng đầu tiên ấy, Bạch Diệp đã không đi mua vòng hoa như muôn người khác, mà bà ra hàng hoa tươi chọn cho được một bó hoa chỉ toàn cúc và lay ơn trắng, phía dưới là những tán lá dừa toả bóng xanh. Và trong cái ngày cuối cùng nghĩa nặng tình sâu ấy, bà đã ngồi lên xe tang, bên cạnh linh cữu của Xuân Diệu để đưa ông về cõi vĩnh hằng.
Người phụ nữ duy nhất trong cuộc đời nhà thơ Xuân Diệu - đạo diễn Bạch Diệp - tên thật là Nguyễn Thanh Tâm sinh năm 1929 tại Hà Nội, là nữ đạo diễn điện ảnh đầu tiên của Việt Nam. Những bộ phim nổi tiếng của bà như Ngày lễ thánh, Điện Biên Phủ, Hoa ban đỏ, Huyền thoại mẹ… Bà đã được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997.
Năm 2007, bà được nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Bà là một trong số các nghệ sĩ Việt Nam có tên trong Bách khoa toàn thư điện ảnh Liên Xô. Năm 2008, bà được tôn vinh trong ngày kỉ niệm 55 năm thành lập ngành Điện ảnh cách mạng Việt Nam.
Lã Xưa
GiadinhNet
| 
