Một ông giáo già nói rằng ông đã từ bỏ thói quen đến thư viện hơn chục năm nay, kể từ khi cái thư viện quận Phú Nhuận ở số 82 đường Trần Huy Liệu bị biến thành nhà hàng đặc sản. Dù có bất cứ lý do nào, thì với những người như ông, việc đó giống như sự tước đoạt một trong những thú vui tao nhã cuối đời.
Thật ra, thư viện quận Phú Nhuận chỉ là một trong số rất nhiều đơn vị sự nghiệp khác trong một giai đoạn bùng nổ kinh tế thị trường phải chịu chung số phận hẩm hiu là nép mình khiêm tốn trong các trung tâm văn hoá để nhường chỗ “đẹp” cho các đơn vị làm ăn kinh tế.
Nhiều người đã nói đến thực trạng đáng buồn này của hệ thống thư viện công cộng từ hàng chục năm nay. Ở khu trung tâm thành phố như quận 3, chị Tống Thị Phượng, thủ thư của thư viện cho biết, số lượt bạn đọc mỗi ngày tại đây chỉ đếm trên đầu ngón tay. Đối tượng thường là cán bộ hưu trí hay viên chức đến để đọc báo, người đến mượn sách còn ít hơn và phần nhiều họ mượn đem về nhà đọc.
Theo chị, hạn chế lớn nhất của thư viện là nằm khuất trong phòng truyền thống, phòng này lại lọt thỏm giữa khuôn viên của trung tâm văn hoá. Ban ngày thì các hoạt động giải trí, thể dục thể hình, căntin cà phê, tối thì sân khấu ca nhạc, sàn nhảy ồn ào... người ta không quay lưng mới là chuyện lạ. Mặc dù mỗi năm thư viện này vẫn được ngân sách rót hơn 30 triệu đồng để bổ sung sách báo, tài liệu, người đọc thì được làm thẻ miễn phí, nhưng suốt một buổi sáng tại đây, người viết chỉ ghi nhận lèo tèo dăm ba học sinh dạo qua thư viện rồi đi.
Hai thư viện công cộng cấp quận được coi hoạt động hiệu quả nhất hiện nay vì nằm ở khu dân cư đông đúc là Tân Bình và Bình Thạnh thì có số bạn đọc trung bình cũng chỉ vài chục đến 100 lượt/ngày.
Theo quyết định của bộ Văn hoá – thể thao và du lịch về quy hoạch phát triển ngành thư viện đến năm 2010 có định hướng đến 2020, mỗi người dân có 0,7 cuốn sách trong thư viện công cộng và 20% dân số sử dụng các dịch vụ của thư viện. Nhưng nói như bà Trần Thị Gìn – phó giám đốc thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, những con số không nói lên được điều gì nếu như thư viện không thực hiện đúng chức năng của nó là nơi để mọi người đến để đọc sách, để hưởng thụ văn hoá. Cũng theo tài liệu của thư viện Khoa học tổng hợp, phần lớn các thư viện công cộng ở TP.HCM mới xuất hiện sau 1975 như một thứ phúc lợi đại diện cho hình ảnh ưu việt của chế độ mới.
Trong một thời gian dài, các thư viện trung tâm cấp quận huyện, mặc dù trong hoàn cảnh thiếu thốn rất nhiều thứ, đã phát huy vai trò của nó, không chỉ góp phần duy trì văn hoá đọc mà còn được xem như nơi kết nối giao lưu, trao đổi tâm tình của nhiều người dân thành phố. Theo bà Gìn, chính quy định trung tâm văn hoá trở thành đơn vị sự nghiệp có thu, cùng với danh nghĩa “xã hội hoá” các loại hình dịch vụ giải trí đã biến thư viện công cộng thành những “đứa con bị bỏ rơi” vì không mang lại nguồn lợi.
Nhưng lý do khiến cho thị dân hờ hững với thư viện không chỉ có vậy. Nhận định sau đây của một nghiên cứu sinh nước ngoài tại đại học Khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM rất đáng suy nghĩ: “Trong con mắt của nhiều người dân TP.HCM, có vẻ như thư viện công cộng là nơi chỉ dành cho một thiểu số trí thức nhất định cần đọc sách để phục vụ cho công việc của họ, chứ hoàn toàn không phải là nơi mà ai cũng muốn đến và có thể đến”.
Không biết có quá lời không khi nói rằng các thư viện, ngoại trừ các thư viện trường đại học và thư viện cấp quốc gia như thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, tựa như những kho chứa sách hơn là một trung tâm có chức năng cung cấp thông tin, tri thức và kết nối cộng đồng. Bởi vì thư viện, trước hết còn là một không gian công cộng ngoài chức năng cơ bản vốn có, nói như kiến trúc sư Nguyễn Vũ Minh của đại học Khoa học Huế, còn là những không gian nhân văn, gần gũi với con người. Ðó là nơi mọi người có thể trò chuyện với nhau, cùng nhau vui chơi... Ðó cũng là nơi mà mọi người có thể ngồi nhâm nhi tách cà phê và đắm mình vào cảnh vật xung quanh. Thư viện công cộng, với bản chất mở và thân thiện, phải là nơi chốn quen thuộc của mọi người như ngôi nhà của họ.
Và như vậy, văn hoá đọc không phải là con số lượt người tham dự hội sách hàng năm, càng không phải bao nhiêu đầu sách được bán hay doanh số của các công ty xuất bản. Để trả lại không gian đúng nghĩa dành cho sách hay đúng hơn, cho người đọc thành thị, theo bà Trần Thị Gìn, bản thân ngành thư viện không thể làm được.
Như Thuần
sgtt.com.vn |
