Từ km 12 thuộc địa phận huyện lỵ Cam Lộ trên Quốc lộ 9 đến thành Tân Sở- kinh đô kháng chiến của vua Hàm Nghi phải đi qua một đoạn đường dài gần 10 km nữa với đèo dốc hiểm trở. Thành Tân Sở nằm ở thôn Mai Đàn nay là một rừng cao su ngút ngàn. Đứng trước kinh thành xưa nhiều người không khỏi ngậm ngùi, tiếc thương cho thân phận gian truân của vị vua yêu nước Hàm Nghi.

Cái nôi của phong trào Cần vương
Tháng 7-1885, triều đình nhà Nguyễn ở Huế, mâu thuẫn giữa phái chủ chiến với thực dân Pháp đã lên đến đỉnh điểm. Dưới sự lấn át ngày càng trắng trợn của quân Pháp, phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết, đứng đầu phái chủ chiến quyết định dốc hết lực vào một cuộc phản công tại kinh thành Huế. Trận tấn công quân Pháp ở đồn Mang Cá đêm 4 rạng ngày mồng 5 tháng 7 năm 1885 của phái chủ chiến bị thất bại dẫn đến sự kiện kinh thành Huế thất thủ. Đại thần Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường đã quyết định đưa vua Hàm Nghi rời bỏ kinh thành để ra thành Tân Sở, Quảng Trị thực hiện cuộc kháng chiến lâu dài.  Năm đó vua Hàm Nghi mới 14 tuổi. Vừa đến Tân Sở, ngày 13/7/1885, Chiếu Cần Vương được Vua Hàm Nghi ban ra khắp cả nước với lời lẽ vô cùng thống thiết, kêu gọi nhân dân đứng dậy giúp vua đánh giặc. Chiếu Cần vương từ Tân Sở như một bài ca ra trận, như một ngọn đuốc trong đêm. Đó là bước khởi đầu, là sự vùng lên nổi dậy của anh hùng hào kiệt bốn phương với mục tiêu đánh đuổi giặc ngoại xâm giành lại tự do thanh bình cho quê hương, đất nước.

 Lay động lòng người
Thực ra, từ năm 1883 triều đình nhà Nguyễn đã cho xây dựng thành Tân Sở ở Cam Lộ. Trước sự uy hiếp của Pháp, Huế không còn là nơi an toàn cho vua quan triều Nguyễn. Phái chủ chiến đã tiến hành xây dựng sơn phòng Tân Sở thành căn cứ có quy mô vững chắc. Việc xây dựng thành Tân Sở đến đầu năm 1885 thì hoàn thành. Nhiều cụ già ở thôn Mai Đàn cho biết ông cha của họ kể  lại lúc ấy trên dòng sông Hiếu thuyền ngược xuôi không ngớt để chuyên chở ngói, gạch, tre từ đồng bằng lên xây thành. Người dân ở vùng Cùa, Cam Lộ đóng góp công sức đào hào, đắp luỹ. Các con đường xưa hắt hiu cũng nhộn nhịp hẳn lên với tinh thần Tân Sở bão bùng, khẩn dựng đế kinh. Tân Sở lúc bấy giờ có thể hình dung cả một “công trường kháng chiến”.  

Khi vua mới đến thành Tân Sở, để đánh lạc hướng và tránh tai mắt dòm ngó của kẻ thù, vua được đưa đến nghỉ ở nhà dân. Lúc đầu là nhà ông Nguyễn Vạn ở Xóm Cây Đa, thôn Mai Lộc, xã Cam Chính, sau đó chuyển sang nhà ông Trần Hạnh ở Xóm Động (Bảng Sơn, Cam Nghĩa).Tôi tìm đến nhà ông Nguyễn Phụng ở thôn Mai Lộc là cháu nội của ông Nguyễn Vạn. Sử sách xưa nhắc đến nhiều về gia đình ông Nguyễn Vạn như lời ghi ơn tạc dạ tấm lòng trung trinh của gia đình nông dân này với vua Hàm Nghi trong những ngày kháng chiến. Ông Phụng năm nay hơn 70 tuổi cùng vợ con đang sinh sống chính ngay trên mảnh đất do ông Nguyễn Vạn để lại. Khi nhắc đến ông nội của mình, ông Nguyễn Phụng không giấu được vẻ xúc động. Mở cái sập gỗ ra, ông mang những hiện vật như chiếc mâm làm bằng gỗ mít, những chiếc đĩa xưa được làm bằng đất nung, bình đựng rượu... đó là những thứ ngày xưa ông Nguyễn Vạn dùng để dâng đặc sản mít, chuối, dứa, rượu... của vùng Cùa, Cam Lộ lên vua Hàm Nghi. Ngoài hai gia đình trên, những người Kinh, Vân Kiều, Pa Cô ở vùng rừng núi Cam Lộ đã hết sức che chở cho vua trong suốt cuộc kháng chiến. 

Dậy khí Cần Vương

Thành Tân Sở nhanh chóng trở thành trung tâm kháng chiến của phong trào Cần Vương. Đứng đầu là vua Hàm Nghi, một vị vua trẻ đầy khí phách và trách nhiệm trước giang sơn và những cận thần trung quân ái quốc như Tôn Thất Thuyết, Trần Xuân Soạn, Lê Trực, Nguyễn Phạm Tuân, Tôn Thất Đạm, Tôn Thất Thiệp... Theo tiếng gọi Cần Vương, tất cả những người có tâm huyết, thiết tha với nền độc lập dân tộc đều sẵn sàng đứng lên chống Pháp. Án sát Quảng Trị Tôn Thất Nam đưa 200 nghĩa quân vừa mới tuyển mộ lên tăng cường cho Tân Sở. Tổng đốc Võ Trọng Bình cũng mộ được một số quan quân tương đối lớn từ Quảng Bình kéo vào, đó là chưa kể hàng ngàn, hàng vạn dân chúng trong vùng cũng đồng tình đứng dậy. Năm 1888, vua Hàm Nghi bị giặc Pháp bắt lưu đày ở Châu Phi, nhưng trong nước các cuộc khởi nghĩa vẫn nổ ra.
Đến cuối năm 1895, khởi nghĩa Hương Khê của Phan Đình Phùng thất bại, phong trào Cần Vương coi như chấm dứt sau đúng 10 năm vua Hàm Nghi khởi xướng. Thành Tân Sở - Kinh đô kháng chiến cũng chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn. Sau khi chiếm được thành, quân Pháp cho đốt phá và triệt hạ toàn bộ, chúng cho nổ các kho thuốc súng, phá bỏ nhà cửa và các hào lũy, một số súng đạn được gom lại đem về thành Cam Lộ. 

Theo thời gian và những tàn phá của con người, thành Tân Sở giờ đây chỉ còn là phế tích. Nhân kỷ niệm 125 năm ngày vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương ở Tân Sở, lần đầu tiên Lễ hội Cần Vương được UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức trong hai ngày 12 và 13-7 nhằm tri ân những nghĩa sĩ Cần Vương. Trong diện tích gần 29 ha của thành chỉ còn lại 1 ha, phần lớn di tích Tân Sở được phủ xanh bạt ngàn rừng cao su. Những ngày này, khi bước đi trên mảnh đất thiêng Tân Sở nghe như trong gió xôn xao tiếng voi gầm, ngựa hý và tiếng những đoàn quân rầm rập bước đi dưới lá cờ nghĩa khí Cần vương. “Triều đại Hàm Nghi” ở Tân Sở không dài nhưng sức sống của Tân Sở và Chiếu Cần Vương vẫn còn vang vọng mãi.

Nhân dịp này, ngày 13-7, tại Cam Lộ, Hội thảo khoa học về thành Tân Sở với phong trào Cần vương được Viện Sử học Việt Nam, Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Đại học Khoa học Huế và UBND tỉnh Quảng Trị phối hợp tổ chức. Hội thảo nhằm khẳng định vai trò, vị trí và những giá trị lịch sử của thành Tân Sở với phong trào Cần vương trong lịch sử.

Việt Yên

daidoanket.vn