Trước đây, tôi từng nghe một vài nhà báo trẻ nói: “Ba chị là người thật hạnh phúc, vì có chị”. Tôi nghĩ, đó là lời an ủi làm quà. Nào ngờ, mới đây, cô bạn từ thời học sinh Miền Nam, từ Hà Nội gọi điện vào, gần cả tiếng đồng hồ cũng nói về chuyện này. Bạn là độc giả tích cực của báo Văn nghệ công an, kể lại: “Nhân đọc bài viết trên báo VNCA tháng 2, mới biết mẹ cậu mất; tớ xin chia buồn với cậu”. Tuy đã biết chuyện về ba má tôi, nhưng bài báo bạn không nhớ tên tác giả đã khiến bạn càng cảm phục cái nghĩa, cái tình của một người vợ đối với người chồng của mẹ tôi.
Bạn kết luận: “ba cậu thật hạnh phúc vì có được mẹ cậu và cậu!”. Bạn lý giải rằng, “Trí thức ở thế hệ ba cậu có rất nhiều người bị hàm oan. Vì bối cảnh lịch sử nước chia đôi, chiến tranh chia cắt, tàn phá, họ càng gặp khó khăn, trắc trở trong cuộc sống và sáng tác v.v… nhưng cho đến giờ, ba cậu vẫn là người vô cùng hạnh phúc, vì có hai mẹ con cậu. Rằng, khi cụ qua đời, bằng sự nỗ lực và tâm huyết của mẹ con cậu, đã ngày một ngày hai, dần dần làm cho mọi người có cơ hội hiểu rõ hơn về con người thật của ông. Trong khi đó, còn rất nhiều người chưa ai làm được cho họ điều gì…”. Sau đó, bạn nêu những cái tên rất cụ thể để chứng minh nữa kia!
Bạn nói không sai. Nói đâu xa, nhà văn Nguyễn Thành Long, người cùng sinh ra trên dải đất có người anh hùng áo vải-vua Quang Trung Nguyễn Huệ- người mà hơn hai trăm năm qua đã, đang làm đau đầu các nhà nghiên cứu về chiến, sách lược đánh thắng giặc ngoại xâm... của ông. Nhưng hơn hai thập niên qua, kể từ khi Nguyễn Thành Long đi xa (6.5.1991) đến nay, quê hương Bình Định ít người nhắc đến tên chú!
Chú Nguyễn Thành Long, là một nhà văn vừa có cái tâm và tầm nhìn rộng. Ngay từ khi tôi còn là một cô bé 7, 8 tuổi đã có cảm tình với chú, những dấu ấn về chú vẫn lung linh sâu thẳm trong trái tim của tôi.
Thuở ấy, nhà tôi, tuy ở tại thị trấn nhỏ thuộc tỉnh Bình Định, nhưng lại là nơi hẹn của giới trí thức trẻ: Chú Long ở Qui Nhơn, chú Mịch Quang ở Gò Bồi Bình Định, chú Trinh Đường, quê ở Quảng Nam Đà Nẵng, Chú Vương Linh, chú Tế Hanh người Quảng Ngãi, chú Nguyễn Đình quê Hội An, sống và dạy học ở Nha Trang, v.v…, tất cả các chú thường xuyên lui tới nhà tôi. Là những tri thức trẻ hiếm hoi của quê hương, họ mẫn cảm với nỗi đắng cay, tủi nhục của kẻ sống trong nô lệ, mất nước. Được chứng kiến những bước chuyển mình sau hàng ngàn năm trải dài của nền văn học dân tộc để bước sang một kỷ nguyên mới; các chú đến đây có thể bỏ ra nửa ngày để bàn chuyện nước non và kể cho nhau nghe những điều mình đọc hay nghe được.
Chú Long là người gầy nhất, mặt dài, tóc xù nên đầu có vẻ to hơn đầu các chú khác. Tôi biết tên vì khi chú đến, ba bảo “chào chú Long đi con”; “Dạ, con chào chú Long”, chú mỉm cười, mặt hiền khô, tằng hắng một cái rồi mới chào lại tôi: “Chú Long chào cháu Bích” (Bích, phân biệt Thủy Bích hay Thủy Tú)
Chú Nguyễn Đình thường kể chuyện tiếu lâm, bác Tạo kể chuyện hình sự, chú Mịch Quang và ba chuyên về chuyện ma. Chuyện tiếu lâm của chú Đình làm chú Long cười rung cả người, giọng cười của chú lạ lắm có âm hị hị hị chứ không hì hì như các chú khác.
Ngay từ những ngày đầu tham gia hoạt động Văn nghệ thời kháng chiến chống Pháp, chú đã có những tác phẩm được lớp thanh niên đón nhận như tác phẩm “Ta và chúng nó”... Chú được giải thưởng Phạm Văn Đồng do Chi hội văn nghệ Liên khu V trao tặng 1953 cho tập bút ký "Bát cơm Cụ Hồ"…
Kháng chiến thắng lợi, ba và các chú theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, tập kết ra Bắc, trên chuyến tàu Kilinski của Ba Lan – Chuyến thứ chín dành cho cán bộ văn nghệ sĩ Liên Khu Năm trở ra.
Ra Bắc, ở và làm việc tại Thủ đô Hà Nội, xa nhà và người thân; chiến tranh chia cắt; cuộc sống vô cùng khó khăn, thiếu thốn mọi thứ... các chú vẫn hẹn gặp nhau tại nơi ở mới của nhà tôi.
Nhưng, vài năm sau, do cái gọi là vụ Nhân Văn Giai phẩm, nó như cơn lốc cuốn đi sự bình yên trong tâm tưởng của số đông giới văn nghệ sĩ. Nhà tôi dần vắng bóng các chú. Tôi không hiểu vì sao? Nhưng, chú Long vẫn là người đến thăm ba đều đặn vào các ngày lễ, Tết, chủ nhật. Sự có mặt của chú lúc này, là nguồn động viên, an ủi đối với nỗi cô đơn trống vắng bạn hiền ở ba tôi.
Tôi thắc mắc, chú Long là Đảng viên, là người có nhân cách đàng hoàng, giàu lòng nhân ái sao cũng có tên trong danh sách của nhóm phản động chống Đảng. Chính điều đó đã làm cho gia đình tôi trân trọng chú. Bởi chú không né tránh, xa rời ba để chứng minh là mình không còn dây với bọn xấu nữa. Suốt những năm điêu đứng ấy, chú vẫn gần gũi, cùng ba động viên nhau cố gắng vượt qua mọi khó khăn, trở ngại, để sống, làm việc và gìn giữ lương tri của một trí thức trong niềm đam mê cống hiến cho văn học nước nhà.
Tôi thấy nỗi khổ tâm của ba và chú là vì cái triết lý về đạo làm người dệt nên trong họ nhân cách sống, để chuyện gì cũng bận tâm, nghĩ ngợi miên man, lúc nào trông họ cũng ở trạng thái suy nghĩ, tìm tòi. Có lẽ cái chất Bình Định lo xa, cần cù, chăm chỉ, hay giúp đỡ người cơ nhỡ đã ăn sâu vào tâm trí họ.
Dù bị liệt kê vào nhóm phản động, nhưng gia đình chú còn có người được đi học nước ngoài, nên trong nhà chú có quạt máy, bàn là...; con chú có đồng hồ pôn-dốt hoặc slava và xe đạp để đến lớp. Còn nhà tôi chẳng có gì sất! Tất cả ba phải tự mình chế ra từ thứ người ta bỏ đi! Sở dĩ sau này nhà tôi cũng có được chiếc quạt ngoại là, hôm đến chơi nhà, thấy cha con tôi vã mồ hôi, thay nhau kéo chiếc quạt trần ba làm từ tấm vải bạt của ông Đại tá Niên biếu. Động lòng trắc ẩn hoàn cảnh bạn; bận sau, vợ chồng chú đến, cầm theo chiếc quạt Tai voi nhỏ, quà của nhạc sĩ Bích Ngọc mang từ Liên Xô về. Chú đã cho lại ba tôi. Đúng là “lá lành đùm lá rách, Lá rách đùm lá te tua”.
Một điều tôi muốn nói nữa là Họ tộc nhà chú thông minh vô cùng! Gien thông minh rải đều ở con cháu họ hàng, cô, cậu, dì. Gia đình chú là những nghệ sĩ công thành danh toại, nổi tiếng trong và ngoài nước: Cô Qui, chị chú, là Phó hiệu Trưởng Trường HSMN số 13-nơi tôi học cấp I. Cô thông minh, dạy giỏi, sau được đi Liên Xô nghiên cứu. Em trai là giáo sư-nhạc sĩ Bích Ngọc, chồng NSND Trà Giang, cha nghệ sĩ dương cầm Bích Trà rất nổi tiếng, hiện sống ở ngoại quốc.
Con gái Quê Hương và Hoa Hồng của chú; từ nhỏ đã bộc lộ trí thông minh hơn người. Quê Hương, bỏ lớp 4 lên thẳng lớp 5 mà vẫn luôn đứng đầu lớp. Trường hợp này, ở thế hệ chúng tôi hiếm, nên Chủ nhật nào, bác Phạm Văn Đồng cũng cho người đến đón em vào Thủ tướng Phủ chơi.
Tết nào vợ chồng chú cũng tới xông đất và mừng tuổi các em tôi. Tội nghiệp, có lần thấy tôi, chú tỏ ra lúng túng, như có lỗi, hẹn “quà cho cháu để lần sau, hôm nay, chú không mang theo”. Tôi tự trách mình làm chú phải áy náy; vì lúc này, tôi đã là cô kỹ sư Chăn nuôi, đâu còn bé bỏng nữa, song, cái gì chú cũng cố vơ vào mình để mà áy náy và lo nghĩ như vậy.
Thống nhất, ba tôi chọn quê hương để sống, chú vẫn trụ lại Hà Nội. Hai con chú ở rất xa, nhà chỉ có hai vợ chồng. Chú ốm đau bệnh tật cô đơn lắm. Chú viết thư khuyên ba tôi nên vào Sài Gòn hay ra Hà Nội sống cùng các con để đỡ hiu quạnh như chú. Quê tôi hồi đó còn nghèo lắm, nhưng ba tôi không chối bỏ. Ông tâm sự: “sống ở quê dễ thương lắm con à, lâu lâu hàng xóm mang cho bát canh dưa; nắng nóng thì sơ tán vào nằm nhờ võng bên họ hàng. Phiền muộn nào trước đây giờ cũng trôi đi hết rồi. Chắc gì ai đó rời xa quê, sống ở đô thành hoa lệ lại được diễm phúc như ba!”.
Nếu ai có hỏi về chuyện cũ, thì ba bảo:
Cháu đừng hỏi ông nhiều
Những cái chưa cần biết
Đôi phần ta thua thiệt...
Có lẽ đó là thực tế, không nói đâu xa, bạn ba, chú Quang Dũng, chú Nguyễn Thành Long rất cô đơn nơi xứ người. Tôi có đọc đoạn hồi ký của chú Đào Xuân Quí viết:
“Lúc ốm nặng nằm một chỗ nhớ lại, thời còn sức đã đi gần khắp đất nước, tới cả những nơi ác liệt nhất. Giờ yếu đi rất nhiều, cả ngày ở nhà, nằm là chính, ngồi dậy hay đi tay, chân run rẩy... Thế mà, giữa lòng Hà Nội nhiều khi không biết gì đến những sự việc xảy ra chung quanh Hội Nhà văn và Đại Hội sắp đến cả! Vì chán chường hay nằm một chỗ mà không có ai thông tin? Có thể cả hai. Chỉ biết khi hỏi đến những chuyện đó thì Long cứ ngơ ngơ ngác ngác như người từ trên trời rơi xuống”.
Hiện nay, hai con gái chú đã ở đỉnh cao của ngành Vật lý. Nguyễn Thị Quê Hương từng là giáo sư giảng dạy tại Trường Đại học Marshall (Virginia, Hoa Kỳ). Còn Nguyễn Thị Hoa Hồng là Tiến sĩ Vật lý, đang sống và từng làm việc tại Trường Đại học Tours (Pháp). Từ xứ người, các cô viết thư về báo cho chú: “Mọi việc của con đều bình thường”. Chú vội viết trả lời con: “Các con phải vượt lên cái bình thường. Quê hương này, đất nước này đòi hỏi các con phải như vậy”.
Vì vậy, dẫu xa quê, nhưng các cô luôn đau đáu về một thành phố nhỏ, hiền hòa bên biển, với những hàng dừa lay động trước gió, chiều về thuyền cá tấp nập bên bờ với những con người hiền hòa yêu thương nhau. Ở đâu hai chị em vẫn tự hào mình là người Việt Nam, luôn nhắc nhở nhau cố gắng làm được cái gì đó cho đất nước. Họ hiểu là: bất cứ nơi đâu, nếu mình làm tốt công việc của mình là đã góp phần làm vinh dự cho quê hương rồi.
LBT
Tác giả gửi www.trieuxuan.info
|
