Disc 1

Back in the USSR

(McCartney 10)

McCartney: lead guitar, piano, drums, hát chính và hát bè

Lennon: bass 6 dây, hát bè

Harrison: jazz bass, hát bè

Paul sáng tác bài này khi ở Ấn Độ với sự giúp sức của Mike Love, thành viên của nhóm Beach Boys. Ý định của Paul khi sáng tác ca khúc này là nhại lại bài hát “Back in the U.S.A” của Chuck Berry với những đặc trưng của nước Mỹ như hamburger, những toà nhà chọc trời, rạp chiếu phim ngoài trời và máy hát đĩa tự động và phong cách hát bè kiểu Beach Boys. Nhận thấy rằng các ca khúc rock and roll phổ thông hay mượn nhiều địa danh của Mỹ như New Orleans, Chicago, Mississippi,…Paul nghĩ rằng sẽ thú vị khi đưa những địa danh Nga như Moscow, Ukraine và những đặc thù của nước Nga như đàn balalaika, những đỉnh núi đầy tuyết phủ… vào nhạc rock. Bài hát nói về tâm trạng của một gián điệp người Liên Xô sống ở Mỹ lâu năm, nay được trở về Tổ Quốc, anh đã thốt lên: “ Thật là may mắn khi được trở lại Liên Xô.” Bài hát này ra đời trong thời kì chiến tranh lạnh giữa hai khối Tư Bản và Xã Hội chủ nghĩa cùng với sự đấu tranh phản chiến Việt Nam đã khiến cho nhiều tay theo chủ nghĩa McCarty lên án Beatles dữ dội. Nhiều kẻ quá khích còn cho rằng Beatles chính là những điệp viên của Liên Xô cũ đội lốt nhạc sĩ để tẩy não thanh thiếu niên phương Tây. Ca khúc này được thu lúc Ringo rời nhóm nhạc và Paul đảm nhiệm phần trống. Một sự thú vị nữa là sự hoán đổi vị trí giữa Paul, John và George với Paul chơi lead guitar còn hai tay guitar lại đảm nhận phần bass.

Dear Prudence

(Lennon 10)

McCartney: bass, drums, piano, flugelhorn, hát chính và bè

Lennon: lead guitar, hát chính và bè

Harrison: acoustic guitar, hát bè

Mal Evans: tambourine.

Prudence Farrow là em gái của nữ diễn viên Mia Farrow, cả hai chị em cùng tham gia khoá học thiền tại nơi ở của Maharishi Maheshi Yogi với nhóm Beatles năm 68. Hơn ai hết, Prudence là người tuyệt đối tin tưởng vào những giáo huấn của ông Yogi. Cô đã đóng cửa để thiền suốt ba tuần liền không tiếp xúc với bất cứ một ai cho đến khi mọi người phát hiện ra cô đang ở tình trạng sống dở chết dở. Khi được đưa ra ngoài, Prudence xanh như tàu lá và không còn nhận thức được những gì diễn ra xung quanh, thậm chí cô cũng không nhận biết được những người thân của mình. Người duy nhất mà Prudence có thể nhận ra là ông Maheshi Yogi. George và John được phân công nói chuyện với Prudence để dần dần đưa cô trở lại với thực tế và John viết bài hát này dựa trên những cảm hứng đó. Tuy nhiên, George lại là người hát bài này tặng cho Prudence khi còn ở Ấn Độ.

Glass Onion

(Lennon 10)

McCartney: bass, piano, sáo

Lennon: acoustic guitar, hát chính

Harrison: lead guitar

Starr: drums, tambourine

Session musicians: orchestra.

Với nền văn hoá hippie và ma tuý ngày càng phát triển mà Beatles lại là những kẻ tiên phong, hầu hết các bài hát của nhóm luôn được đem ra mổ xẻ để xem có dính dáng gì đến ma tuý không. Điều này khiến John cảm thấy thích thú. Là người thích chơi chữ, John quyết định viết một ca khúc kiểu không đầu không đuôi, lấy từ các bài hát cũ như “ There’s a Place”, “Strawberry Fields,” Within You, Without You”, “I Am a Walrus” “Fool on the Hill”, “Fixing a Hole” và “Lady Madonna” mỗi thứ một ít để viết một bài hát cho thiên hạ tha hồ mà đoán già đoán non. John công nhận mình cố ý viết “The walrus was Paul” để đánh lạc hướng mọi người. Một hình ảnh gây khá nhiều tranh cãi trong bài hát là hình ảnh “bent back tulips”. Nhiều người cho rằng đó là trí tưởng tượng của John bị bóp méo do ảnh hưởng của ma tuý. Nhưng theo Derek Taylor, “bent back tulip” là một loại hoa có thật với những cánh hoa khi nở uốn cong ra ngoài khiến người ta có thể thấy rõ bên trong của nó. Loại hoa quí này được nhà hàng Parkes, một nhà hàng sang trọng ở London những năm 60 trồng trong những chậu bên cạnh cửa số. John là một thực khách quen thuộc của nhà hàng này. Theo Derek, John viết câu “Looking through the bent back tulips, to see how the other half lives” có hai ý nghĩa. Ý nghĩa thứ nhất là nhìn qua những cánh hoa, người ta sẽ thấy phần nhị hoa và những gì còn lại của nó. Ý nghĩa thứ hai là nhìn qua khung cửa số của nhà hàng sang trọng nơi đặt những chậu hoa đắt tiền, người ta sẽ thấy được cuộc sống của những người lao động bình thường, phần còn lại của thành phố London. John định gọi ban nhạc the Iveys là the Glass Onion theo bài hát của mình nhưng nhóm không thích cái tên này, kết quả nhóm chọn tên Badfinger dựa theo bài “With a Little Help From My Friends”.

Ob-la-di Ob-la-da

(McCartney 10)

McCartney: bass, piano, hát chính

Lennon: maracas, hát bè

Harrison: acoustic guitar, hát bè

Starr: drums

Dàn nhạc hỗ trợ: kèn đồng

“Ob-la-di Ob-la-da” là câu nói cửa miệng của Jimmy Scott, một tay chơi congas người Nigeria mà Paul quen ở London. Mỗi khi khuyên ai điều gì, Jimmy thường bảo: “Ob-la-di Ob-la-da, đời là thế”. Tuy nhiên ông này chưa bao giờ tiết lộ cho bất kì ai Ob-la-di Ob-la-da là gì. Khi Paul viết bài hát này, Jimmy than phiền là mình đáng lẽ phải được trả tiền bản quyền nhưng Paul không đồng ý vì theo anh, đây chỉ là một câu nói vu vơ. Mâu thuẫn của Paul với các thành viên khác lên đến cực điểm khi Paul bỏ gần cả tuần lễ liền để thu âm bài này với hi vọng biến nó thành một đĩa single. Tuy nhiên John và George bỏ phiếu chống vì bài này theo hai thành viên là không có gì mới mẻ. Một lần, sau khi đã quá chán nản vì phải thu lại một bài nhiều lần và một phần do ảnh hưởng của ma tuý, John đã gây sự với Paul bằng cách nện rầm rầm trên các phím đàn piano và hỏi với giọng thách thức: “Thế này được chưa?” Một điều khá thú vị là ở đoạn cuối, Paul hát sai “Molly stays at home and does her pretty face” thành “Desmond stays at home” nhưng nhóm quyết định để như thế để người nghe lầm tưởng Desmond là một gã đồng bóng. Mặc dù không được Beatles phát hành dạng single, nhưng “Ob-la-di Ob-la-da” đã giúp hai nhóm nhạc Anh khác là Marmalade và the Bedrocks đứng nhất bảng xếp hạng với phần cover của mình. Năm 76, hãng Capitol phát hành single này nhưng nó chỉ xếp hạng 49, trở thành single duy nhất của Beatles không lọt nổi vào top 30.

Wild Honey Pie

(McCartney 10)

McCartney: bass, electric guitar, acoustic guitar, drums, hát chính

Bài hát ngắn nhất và được lặp lại nhiều nhất của Beatles với một câu “Honey Pie” hát đi hát lại nhiều lần. Paul có cảm hứng viết bài này trong một lần cầu nguyện tập thể với các tín đồ khác ở Ấn Độ. Anh bảo rằng không định đưa vào album nhưng vì Pattie Harrison thích bài này nên mới quyết định phát hành. Có thể tin được không hay đây chỉ là một lí do để Macca tự biện hộ cho tính “tham lam” của mình?

The Continuing Story of Bungalow Bill

(Lennon 10)

McCartney: bass, hát bè

Lennon: acoustic guitar, organ, hát chính

Harrison: acoustic guitar, hát bè

Starr: drums, tambourine, hát bè

Yoko Ono: hát bè, hát chính (câu “not when he looks so fierce”)

Maureen Starkey: hát bè

Chris Thomas: mellotrone

Bungalow Bill tên thật là Richard Cooke III, một sinh viên Mỹ đến thăm bà mẹ là Nancy trong khoá học thiền ở Ấn Độ. Là một người ưa phiêu lưu mạo hiểm và các môn thể thao cảm giác mạnh, Richard đã cùng mẹ đi săn cọp trên lưng voi trong thời gian ở Ấn Độ. Khi đi săn về, Richard bỗng cảm thấy có tội và sợ bị nghiệp báo trong khi bà mẹ thì đi khoe khắp với mọi người rằng con mình đã bắn được con hổ. Điều này khiến ông Yogi khá bực mình và bỏ dở buổi giảng kinh của mình. Khi John trách Richard đã ra tay sát sinh, anh chàng người Mỹ này bào chữa rằng đó là hành động tự vệ. “Bungalow Bill” là cách chơi chữ của John khi ghép “bungalow” (nhà chòi ở Ấn Độ) với nhân vật nổi tiếng sát “bò rừng” Bufallo Bill của miền Viễn Tây nước Mỹ. Richard hoàn toàn không biết bài hát này viết về mình cho đến khi anh nhận được thư từ và bưu thiếp của bạn bè gửi về bắt đầu bằng câu: “Hey Bungalow Bill, what đid you kill?”

While My Guitar Gently Weeps

(Harrison 10)

McCartney: bass, piano, hát bè

Lennon: acoustic guitar, organ, hát bè

Harrison: acoustic, lead guitar, hát chính

Starr: drums, castanets, tambourine

Eric Clapton: lead guitar

Một trong những ca khúc hay nhất của Beatles và của George Harrison được viết với sự ảnh hưởng của cuốn kinh Dịch của Trung Quốc cổ. Là một người say mê văn hoá và triết học phương Đông, George đã cảm thấy thu hút về sự diễn giải về cái gọi là “duyên” trong quan niệm phương Đông mà theo quan niệm của phương Tây chỉ là sự ngẫu nhiên. Bị ám ảnh bởi khái niệm này, trong một lần về thăm cha mẹ ở Lancashire, George quyết đinh viết một bài hát dựa trên bất cứ một từ nào mà anh ngẫu nhiên bắt gặp được để xem mình có duyên với từ đó không. Mở một cuốn tiểu thuyết ra, từ đầu tiên đập vào mắt anh là “gently weeps”. Thế là George viết ca khúc này dựa trên khái niệm “gently weeps”. Khi George hát ca khúc này cho ba thành viên còn lại nghe trên nền nhạc đệm guitar thùng, không ai tỏ ra tán thành vì ca từ quá trừu tượng trong khi cách chơi nhạc lại quá đơn điệu. Nhưng George nhất định thu âm bài này vì theo anh đây là một bài hay. Để gây sức ép, George mời Eric Clapton cùng thu âm bài này với mình. Điều này khiến các thành viên khác phải nhượng bộ để giữ thể diện. Phần solo đánh đôi của bài hát này giữa George và Eric (Eric là chủ yếu) đã trở thành một trong 100 khúc solo bất hủ của nhạc rock.

Happiness Is a Warm Gun

(Lennon 10)

McCartney: bass, hát bè

Lennon: Lead guitar, hát chính, hát bè, tambourine

Harrison: lead guitar, hát bè

Starr: drums

Đây thực sự là ba bài hát dang dở của John ghép lại với nhau. Bài đầu tiên là sự góp nhặt những chuyện vớ vẩn mà John nghe được trong những lần tán gẫu với mọi người, từ việc một kẻ có thói quen vuốt ve người yêu mình bằng bao tay nhung (she’s well-acquainted with the touch of the velvet hand) đến chuyện một fan của đội Manchester United bị bắt vì tôi gắn gương trên mũi giày để nhìn trộm dưới váy các cô gái (man with the multi-colored mirror on his hobnail boots),chuyện một gã trộm thường gắn hai bàn tay bằng nhựa vào ống tay áo, trong khi đôi tay thật của hắn thì dùng để khua khoắn các thứ cho vào bị (lying with his eyes while his hands are working overtime) đến việc những kẻ hay thích phóng uế bừa bãi trong các lùm cây bên bờ sông Mersey (a soap impression of his wife which he ate and donated to the National Trust, (National Trust là công ty chuyên dọn vệ sinh vùng nông thôn ở Anh).) Bài thứ hai là bài ca ngợi hạnh phúc do Yoko mang đến, John gọi Yoko là Mother Superior (trong phần thu âm của Anthology, có thể nghe thấy John hát tiếp câu “Yoko, Ono, oh no! Yoko, Ono oh yes!” Còn bài thứ ba lấy cảm hứng từ một bài báo có tựa đề “Happiness Is a Warm Gun” lấy từ một tạp chí quảng cáo súng của Mỹ. Đây cũng là bài được thu đi thu lại nhiều lần nhất trong album. Sau 45 lần thu âm không vừa ý, nhóm quyết định cắt những đoạn ăn ý trong các lần thu trước rồi ghép với nhau. Bài này bị đài BBC cấm phát thanh do nhiều đoạn ám chỉ tình dục, ma tuý và bạo lực.

Martha My Dear

(McCartney 10)

McCartney: piano, hát chính

Lennon: bass

Harrison: lead guitar

Starr: drums

Dàn nhạc đệm: strings, brass

Martha là chú chó chăn cừu của Paul, nhưng trong bài hát Martha lại là một cô gái mà theo nhiều người đó là Jane Asher. Paul viết bài này như một sự cứu vãn mối quan hệ giữa hai người. Tuy hai người đã đính hôn đầu năm 68, nhưng khi Jane bận việc với đoàn kịch, Paul lại lăng nhăng với các cô gái khác, trong đó có cả Linda Eastman, người sau này trở thành Macca phu nhân. Trong thời gian Paul thu âm “Martha My Dear” Linda đã chính thức thay thế Jane Asher trong cuộc đời của anh.

I’m So Tired

(Lennon 10)

McCartney: bass, hát bè

Lennon: acoustic, lead guitar, hát chính, organ

Harrison: lead guitar

Starr: drums

Sau ba tuần thiền định ở Ấn Độ, John trở nên mất ngủ vì thời gian thiền buổi sáng kéo dài. Cơn thèm thuốc lá và rượu càng khiến cho anh cảm thấy bứt rứt. Nhưng trên tất cả là nỗi nhớ của John dành cho Yoko. Anh bỏ hàng giờ để viết thư cho Yoko mỗi ngày. Tuy nhiên, John vẫn bị dằn xé bởi trách nhiệm của mình với Cynthia là Julian. Vì mình là người có lỗi, John không thể mở miệng nói lời chia tay với Cynthia được. Được đánh giá là một trong những ca khúc u ám nhất của Beatles, “I’m So Tired” thể hiện khá trung thực sự đấu tranh giữa lương tâm và tình cảm của John trước khi đi đến quyết định đến với Yoko.

Blackbird

(McCartney 10)

McCartney: acoustic guitar, percussion, hát chính

Paul viết bài này dựa trên ảnh hưởng của bản Bouree cung mi thứ của Bach với phần ca từ lấy cảm hứng từ bài báo viết về một cuộc bạo động chính trị của người da đen ở Mỹ năm 68 (blackbird là tiếng lóng chỉ người da đen). Tuy nhiên theo bà Angie McCartney mẹ kế của Paul, Paul viết bài này để tặng cho mẹ của bà (tức bà ngoại ghẻ của Paul) trong lúc bà bệnh. Bà Edie Stopforth, mẹ của Angie, có một lần đã bảo với Paul rằng bà chỉ ngủ được khi nghe tiếng chim hót ban đêm. Paul đã mang máy thu âm, thu tiếng chim hót để tặng bà. Đến nay bà Angie McCartney vẫn còn giữ một đoạn băng thu âm bài “Blackbird” được bắt đầu bằng giọng của Paul: “This one’s for Edie.”

Khi trở về Anh, Paul đã khiến các fan kinh ngạc khi bỗng nhiên xuất hiện bên cửa sổ một buổi sáng sớm và hát ca khúc này cho họ nghe với đàn thùng. Tuy nhiên mọi việc đều có lí do. Lí do chính của sự hào phóng bất ngờ này là để gây ấn tượng với Linda Eastman, người đã bay từ New York đến ở với Paul đêm hôm trước.

Piggies

Harrison 9/Lennon 1

McCartney: bass

Lennon: tape loops

Harrison: acoustic guitar, vocal

Starr: tambourine

Chris Thomas: harpsichord

Dàn nhạc đệm: strings

George viết bài này vào năm 1966 cùng lúc với Taxman như một sự châm biếm đối với giai cấp trung lưu ở Anh. Tuy nhiên ở Mỹ, “pig” lại là tiếng lóng để chỉ cảnh sát và chính vì thế mà Charles Manson, kẻ sát nhân nổi tiếng của thập niên 60 đã diễn giải câu “ They need a damn good whacking” thành “nên đập cho bọn cảnh sát một trận ra trò.” Trong những vụ giết người của Charles Manson như vụ thảm sát nữ diễn viên Sharon Tate, vụ Leno LaBianca và vụ Gary Hinman, Charles Manson đã dùng máu của các nạn nhân viết những chữ “pig” trên tường. Tất cả các nạn nhân của Manson đều bị đâm chết bằng dao và nĩa như trong câu “clutching forks and knives to eat their bacon”. Ngay cả khi vào tù, tên giết người man rợ này vẫn thường dẫn lời bài hát “Piggies” để biện hộ cho hành động phạm tội của mình. Khi biết được chuyện này, George đã rất sợ hãi vì anh không ngờ bài hát của mình lại bị bóp méo một cách kinh dị như vậy. Anh nói câu “they need a damn good whacking” là do mẹ anh, bà Louise Harrison góp ý khi anh tìm một từ nào đó có vần với “backing” và “lacking” cho bài hát chứ hoàn toàn không có liên quan gì đến giết người hoặc cảnh sát cả.

Rocky Raccoon

(McCartney 10)

McCartney: acoustic guitar, hát chính

Lennon: harmonica, harmonium, hát bè

Harrison: bass, hát bè

Starr: drums

George Martin: honky-tonk piano

Đây là bản Country & Western đầu tiên của Beatles. Được viết ở Ấn Độ với sự giúp sức của Donovan, bài hát là câu chuyện về một chàng cowboy tên Rocky Sassoon (sau Paul đổi lại thành Rocky Raccoon để nghe có vẻ cowboy hơn) đọ súng với kẻ tình địch để giành lại người yêu nhưng lại bị bại trận. Sau này nhiều người phát hiện ra sự trùng hợp ngẫu nhiên giữa bài hát này và một bài thơ mang tên “The Shooting of Dan McGrew” của Robert Service năm 1907 về cả cốt chuyện lẫn tên của các nhân vật. Paul bảo rằng mình không hề biết đến bài thơ này khi sáng tác “Rocky Raccoon.” Phần ca từ về đoạn Rocky Raccoon được một ông bác sĩ say sưa nồng nặc mùi rượu chữa bệnh chính là kinh nghiệm của Paul. Năm 1966, Paul bị ngã khi chạy xe đạp và bị rách mép. Ông bác sĩ đến khám cho Paul trong tình trạng “stinking of gin”. Kết quả là Paul phải để ria mép suốt một thời gian dài để che vết khâu nham nhở ở môi trên, tác phẩm của lão bác sĩ say rượu

Don’t Pass Me By

(Starr 10)

McCartney: bass

Lennon: acoustic guitar, tambourine

Harrison: violin

Starr: drums, piano, hát chính

Đây là ca khúc trọn vẹn đầu tiên mà Ringo viết được thời Beatles. Về khả năng sáng tác của mình, Ringo phát biểu: “Tôi thử tập chơi piano và guitar nhưng chỉ biết được vài hợp âm, và các sáng tác của tôi đều chẳng đi đến đâu. Đôi khi tôi viết được một bài mới và mang đến cho John và Paul nghe thử. Cả hai thường chỉ cho tôi rằng giai điệu của bài hát mới của tôi là giai điệu của một bài nào đó. Hoá ra tôi chỉ sửa lời lại một chút, còn giai điệu thì cứ bê từ một bài quen quen mà không biết.” Nhiều người cho rằng Ringo viết “Don’t Pass Me By” khi ở Ấn Độ, nhưng gần đây, một đoạn phỏng vấn mà nhóm Beatles thực hiện ở New Zealand năm 1964 đã tiết lộ bài này viết trong giai đoạn Beatlesmania. Trong đoạn phỏng vấn, Ringo nài nỉ John và Paul hát ca khúc sáng tác của mình mang tên “Don’t Pass Me By”. John và Paul mỗi người thay phiên nhau hát một đoạn trong bài hát, Ringo lại góp ý “Bài này phải hát theo kiểu country mới đúng điệu.Tôi không biết John và Paul có định thu âm bài này không, nhưng tôi nhất định sẽ yêu cầu họ thu âm cho bằng được” Và phải mất gần 4 năm, bài hát của Ringo mới được thu âm.

Why Don’t We Do It In the Road?

(McCartney 10)

McCartney: bass, lead guitar, piano, drums, hát chính

Một bài rất John từ phong cách, giai điệu đến ca từ nhưng lại là sáng tác 100% của Paul. Paul viết bài này khi tình cờ bắt gặp hai con khỉ đang làm “trò khỉ “ trên một đường phố Ấn Độ. Điều này đã khiến Paul nảy ra một ý nghĩ khá tinh nghịch rằng: “tại sao con người chúng ta lại không thể cùng nhau ân ái bất cứ nơi nào mà ta muốn, sẽ chẳng có ai thèm quan tâm hay chê bai nếu ai cũng như thế.” Paul đã rút đi sang một phòng khác để tự thu âm bài này khi các tay Beatles khác còn đang bận. Điều này làm John rất tức giận. Tuy nhiên, anh cũng công nhận rằng đây là một bài mình ưa thích.

I Will

(McCartney 10)

McCartney: bass, acoustic guitar, hát chính

Starr: drums, bongos, maracas

Bài hát đầu tiên Paul viết cho Linda Eastman. Đây là một bài tuy khá đơn giản nhưng lại tốn rất nhiều công sức thu âm. Toàn bộ lời gốc của bài hát được viết ở Ấn Độ đã bị Paul thay thế bằng lời mới khi trở về Anh. Sau 67 lần thu âm không thành công, Macca cuối cùng đành phải nhượng bộ sử dụng lần thu thứ 65 để đưa vào album để tránh mất thời gian của những người khác.

 Julia

(Lennon 7,5/ Yoko Ono 2/ Kahlil Gibran 0,5)

Lennon: acoustic guitar, bass, hát chính

John viết Julia như một lời tưởng niệm dành cho người mẹ quá cố của mình là Julia Stanley. Không như người dì nghiêm khắc Mimi, mẹ của John là một người khá tự do và phóng khoáng, có thể coi như là nổi loạn. Bà cưới ông Fred Lennon, cha của John chỉ sau vài lần gặp gỡ lúc mơi 16 tuổi mặc cho sự phản đối của gia đình. Sau khi John ra đời, bà gửi cậu bé cho người chị Mimi nuôi để phiêu lưu với các mối tình khác. Tuy nhiên, đối với John sau này, bà luôn là người tỏ ra hiểu cậu. John thừa hưởng tính khôi hài và năng khiếu âm nhạc từ mẹ. Cái chết bất ngờ của bà Julia đã ám ảnh John suốt nhiều năm trời và khiến anh trở thành người trái tính trái nết. John tâm sự khi gặp được Yoko, anh đã tìm thấy được một cái gì đó gần với sự che chở của người mẹ, điều mà anh đã mất đi. “Julia” là hình ảnh của bà Julia và Yoko Ono, trong đó cái tên Yoko (Dương Tử) được John dịch sang tiếng Anh thành “ocean child.” Hai câu đầu của bài hát và cụm từ “sea shell eyes” được John lấy ý từ một bài thơ mang tên “Sand and Foam” của nhà thơ Libăng là Kahlil Gibran: “Half of what I say is meaningless/ But I say it so the other half could reach you.” Phần đệm bằng cách móc ngón được John học từ Donovan, người được xem là Bob Dylan của Anh. Đây là ca khúc duy nhất John thu âm một mình không có sự giúp đỡ của các Beatles khác.

(còn tiếp)

Nguồn: The Beatles - Nửa thế kỉ, một huyền thoại. Khảo luận của Huỳnh Chí Viễn. NXB Văn học, 11-2010.

www.trieuxuan.info