(1258 - 1308)

Tên thật là Trần Khâm, vua thứ ba nhà Trần, cũng là nhà Phật học và nhà thơ, nguyên quán ở hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường, nay thuộc tỉnh Nam Định. Ông lên nối ngôi vua giữa tình thế hết sức khẩn trương của đất nước: giặc Nguyên Mông đang tăng cường áp lực xuống phía Nam, chuẩn bị đánh chiếm Đại Việt. Nhờ sự phò tá hết lòng của đội ngũ tướng lĩnh kiệt xuất như Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật… ông đã chỉ huy cả nước vượt qua mọi thử thách nghiêm trọng lập nên hai chiến công chói lọi đánh tan đại quân Thoát Hoan thiện chiến trong hai phen chúng ào ạt kéo xuống xâm chiếm nước ta (1285; 1287-88). Trần Nhân Tông nhường ngôi cho Thái tử Thuyên (Trần Anh Tông) năm 1293, nhưng ông còn tiếp tục tham gia chính sự, sau đó đi thuyết pháp các nơi, chu du khắp đất nước, vào đến tận kinh đô Chiêm Thành, rồi mới giã từ làng mạc, Thăng Long, lên hẳn Yên Tử tu phật, lấy pháp hiệu là Hương Vân Đại đầu đà, hoặc còn gọi là Trúc Lâm Đại đầu đà, được người đương thời và người sau tôn xưng là Điều Ngự giác hoàng. Tại đây, ông giảng giải và nghiên cứu Thiền học, sáng lập ra dòng Thiền Trúc Lâm Yên Tử mà ông là tổ thứ nhất. Ông đã để lại một ảnh hưởng không nhỏ trong việc phát triển đạo Phật ở đời Trần.

Theo sử sách, Trần Nhân Tông viết nhiều tác phẩm Phật học: Thiền lâm thiết chủy ngữ lục (Ngữ lục về trùng độc thiết chủy trong rừng Thiền); Tăng già toái sự (Chuyện vụn vặt của sư tăng); Thạch thất mỵ ngữ (Lời nói mê trong nhà đá)… nhưng hiện nay đều đã mất. Ông cũng là người đã làm không ít thơ ca trong suốt đời mình. Nhưng phần lớn cũng thất truyền. Tập thơ Phật học Đại hương hải ấn thi tập (Tập thơ ấn chứng của biển lớn nước thơm) và tập Trần Nhân Tông thi tập (Tập thơ Trần Nhân Tông) cũng chịu chung số phận với những tác phẩm tôn giáo vừa kể. Chỉ còn lại 25 bài thơ chép đạo (Ở giữa cõi trần vui đạo) gồm 10 hồi với 1 bài kệ chữ Hán ở cuối, và có thể cả bài Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca (Bài ca được thú nơi rừng suối thành đạo).